Yapısal Reformlar Kitabı
Herkese Göre Farklı Yapısal
Reform Olmaz
Yapısal reformlar son dönemde en çok kullanılan ifadelerden birisi oldu.
Ekonomiyle ilgili ya da ilgisiz herkes yapısal reformlardan söz ediyor. Ne var
ki herkes bu ifadeyi aynı anlamda kullanmıyor. Kimisine göre bir yasada yapılacak
değişiklik yapısal reform anlamına geliyor, kimisine göre yasalardaki
değişiklikler yetmiyor sistem değişikliği olması gerekiyor, kimisi yapısal
reformu sadece ekonomiyle sınırlı tutuyor, kimisi siyasal ve sosyal alanları da
kapsaması gerektiğini ileri sürüyor. İlk kez nasıl ve hangi çerçevede
kullanıldı bilmiyorum ama bu ifadeyi yaygınlaştıran kurumlar IMF ve Dünya
Bankası idi. Bu iki kurum bu ifadeyi ekonomik çerçeveyle sınırlı olarak
kullandılar. Onu da piyasa sistemine geçiş, dalgalı kur uygulaması, vergiler ve
harcamalar açısından kamu mali disiplininin sağlanması, sağlıklı ve
denetlenebilir bir bankacılık sistemi kurulması, ödemeler dengesinin imkanlara
göre yürütülmesi gibi konulara bağlayarak açıkladılar. O nedenle şimdi yapısal
reform denildiği zaman konuyu bu çerçevede öğrenenler sadece ekonomik
reformları düşünüyorlar.
Yapısal reformların niteliği ve kapsamı ülkelerin durumuna göre farklılık
gösterir. Mesela demokrasi sorunu olmayan, yasama, yürütme ve yargı güçlerini
ayırmayı, yargıyı bağımsız kılmayı başarmış, eğitimde ileri gitmiş ama
ekonomide bazı sorunlar yaşamaya başlamış ülkeler için yapısal reformlar ekonomiyle
sınırlı olabilir. Buna karşılık ekonomik sorunu pek olmayan ama gelişme
yarışında diğer ülkelerin gerisinde kalmış bulunan bir ülkede sorun eğitimin
iyileştirilmesine yönelik yapısal reformlarla sınırlı olabilir. Bu alanların
hepsinde sorunları olan ülkelerde yapısal reformlar bu alanların hepsini
kapsamak zorundadır. Bu çerçeve IMF ve Dünya Bankası’nın çizdiği çerçeveyi çok
aşar. Bu iki kurum, hiçbir zaman destek sağlayacakları bir ekonomide
demokrasinin geliştirilmesi, yargının bağımsız hale getirilmesi, eğitimin
iyileştirilmesi gibi konularla ilgilenmez bu konulardaki ilerlemeyi koşul
olarak ileri sürmezler. Yalnızca IMF’nin yapacağı stand by düzenlemelerinde
Merkez Bankası’nın ve diğer bazı kurumların bağımsızlık sorununa değinilebilir.
O da zaten ekonomi yönetimiyle ilgili bir sorundur.
Oysa Türkiye gibi bu sorunların hepsinin yaşandığı bir ülkede yapısal
reformlar ekonomiyle sınırlı kalamaz, sistemin tümünü kapsamak zorundadır.
Benim savunduğum yapısal reformlar bu tür kapsamlı bir çerçeveyi içerir. Bir
ülke gelişmek, ileri gidebilmek için mutlaka demokratik olmak, mutlaka yasama,
yürütme ve yargıyı ayrı yerlere yerleştirmek, mutlaka yargı bağımsızlığını
oturtmak zorunda değildir. Öyle olsa Çin, Güney Kore gibi ekonomilerin son
yıllardaki büyük atılımını açıklayamazdık. Ama bir ülke 200 yıldır demokrasi
yoluna girmek istiyorsa o yolda gerekenleri yapmalıdır. İkide bir durup “acaba
farklı bir sistem mi kursaydık” sorusunu sormamalıdır. Eğer bir ülke Avrupa
Birliği’ni hedeflemişse o birliğin gerektirdiği alt yapıyı da kurmalıdır. Sürekli
sistem değişiklikleriyle uğraşan bir ülke sistem kuramaz. Bunun en tipik örneği
Türk Milli Eğitim sistemidir. O kadar çok sistem değişikliği yapılmıştır ki
ortada bir sistem olup olmadığı bile belirsiz hale gelmiştir.
Yapısal reformlar denildiğinde benim öne sürdüğüm geniş çerçeve özgün bir
çerçevedir. O nedenle benim kullandığım yapısal reform ifadesinin IMF ve Dünya
Bankası’nın ya da başkalarının kullandığı yapısal reform ifadeleriyle
karıştırılmaması, aynı sepete konulmaması gerekir.
Yapısal Değişim ve Yapısal Reform
Yapısal reformlar dendiğinde iki
farklı kavram ortaya çıkıyor: Yapısal değişim (structural change) ve yapısal
reform (structural reform.) İkisi de bir yapısallık özelliği taşıdığı için
birbirine benzer çağrışımlar yaratsa da aslında birbirinden oldukça farklı
durumları tanımlıyorlar.
Yapısal değişim, bir ekonomide
tarımdan sanayiye ve oradan da hizmetler sektörüne geçişi ifade eden ve
genellikle kendiliğinden ortaya çıkan bir olgu. Toplumlar geliştikçe, kalkınma
ilerledikçe tarımsal üretim ekonomideki ağırlığını kaybediyor ve onun yerine
üretimin ağırlığı sanayiye ve hizmetlere kayıyor. Türkiye’de 1968 – 2016
arasında yaşanan yapısal değişimi (bazıları yapısal dönüşüm diye adlandırıyor)
aşağıdaki tablo özetliyor.
GSYH’daki Paylar (%)
|
1968
|
2016
|
Tarım Sektörü
|
33
|
8
|
Sanayi Sektörü
|
17
|
33
|
Hizmetler Sektörü
|
50
|
59
|
Yapısal reform, bir sistemin daha
verimli çalışabilmesi ve şoklara karşı daha dayanıklı hale getirilebilmesi için
o sistemin yeniden yapılandırılması olarak tanımlanabilir. Diyelim ki sürekli
açık veren bir sosyal güvenlik sistemi söz konusu. Örneğin her ay sisteme üye
olanlardan 100 lira prim toplanıyor ve bu gelir faiz hesaplarında ya da tahvil
getirisinde nemalandırılarak 110 liraya çıkarılıyor. Buna karşılık yine diyelim
ki sistemden sağlık gideri ve emeklilik maaşı alanlara da ayda 130 lira
ödeniyor. Sonuçta sistem her ay 20 lira açık veriyor. Bu açığı kapamanın dört
yolu var: (1) Üyelerden alınan primleri artırmak, (2) Emekli maaşlarını ve
sağlık sigortası ödemelerini düşürmek, (3) Emeklilik yaşını yükseltmek, (4)
Borçlanmak. Borçlanmak geçici bir çözümdür ve bazen de sorunu ağırlaştırabilir.
O halde kalıcı çözüm için ilk üç düzenlemeyi yapmak gerekecektir. Bu
düzenlemeler başlangıçta sıkıntı yaratacak ve belki de siyasal iktidara oy
kaybettirecek önlemlerdir ama sosyal güvenlik sisteminin iflas etmemesi için
yapılması şarttır. Burada bir yapı değişikliği yapıldığı için bu düzenlemeler
yapısal reformun örneği olarak gösterilebilir.
Yapısal reformlar, farklı bir
biçimde de tanımlanabilir. Bir ekonominin, içinde yaşadığı ekonomik sisteme,
çevreye ve çerçeveye uyumlu hale getirilerek o sistem içinde daha uyumlu
çalışmasının sağlanması için atılması gereken adımlara yapısal reformlar
diyebiliriz. Atılması gereken adımlar yalnız ekonomik konularla sınırlı
değildir. Ekonomiyi yakından ilgilendiren ve etkileyen siyasal sistem, yargı
sistemi, eğitim sistemi hep birer yapısal reform alanıdır. Demokratik,
kapitalist ve dışa açık bir sistem içinde yer alan bir ekonominin bu sistemin koşullarına
ve çerçevesine uyması gerekir.
Yapısal reform ile reformu ya da yeni düzenlemeyi karıştırmamak gerekir. Yapısal reform bir çerçeveyi, bir yaklaşımı, bir zihniyeti değiştirme hamlesidir. Mesela eğitim sistemini bilimsel temele oturtmak için yapılacak düzenlemeler bir yapısal reformdur. Buna karşılık olağanüstü hali kaldırmak, yapılması gereken bir şeydir, yapısal reform değildir.
Yapısal reform ile reformu ya da yeni düzenlemeyi karıştırmamak gerekir. Yapısal reform bir çerçeveyi, bir yaklaşımı, bir zihniyeti değiştirme hamlesidir. Mesela eğitim sistemini bilimsel temele oturtmak için yapılacak düzenlemeler bir yapısal reformdur. Buna karşılık olağanüstü hali kaldırmak, yapılması gereken bir şeydir, yapısal reform değildir.
Türkiye’nin İhtiyacı Olan Yapısal Reformlar
Türkiye’nin ihtiyacı olan yapısal
reformlar üç başlıkta toplanabilir: Siyasal reformlar, sosyal reformlar,
ekonomik reformlar. Bunlardan ilk ikisindeki önemli alt başlıkları sıralayalım,
üçüncüsünün ayrıntılarına girelim.
Siyasal reformlar
Türkiye’nin siyasal alanda
yapması gereken yapısal reformlar Anayasa değişikliği ile başlamak
durumundadır. Bu değişiklikler yapılırken sistemi, batı ülkeleri düzeyine
çıkarabilmek için demokrasiyi, özgürlüğü, düşünce özgürlüğünü, hoşgörüyü, kişi
haklarının korunmasını, en üst düzeye çıkaracak ve kısıtlamaları savaş hali
gibi çok zorunlu hallerle sınırlı tutacak düzenlemeler yapılması gerekiyor.
Anayasa, kuvvetler ayrımını tam olarak vurgulamalı, yasama, yürütme ve yargı
erklerinden birinin ötekine üstünlüğünü önleyecek bir yapıda olmalıdır. Anayasa
değişikliğini izlemesi gereken reform seçim sisteminin ve siyasal
partiler sisteminin düzenlenmesi olarak karşımıza çıkıyor. Seçim
sisteminde baraj uygulamasının kaldırılması şart görünüyor. Siyasal partiler
kanununda paralel değişiklikler yapılması, milletvekilliğinin (en fazla iki kez
seçilmek gibi) süre sınırlandırılmasına tabi tutulması, lider egemenliğini ve
milletvekili dokunulmazlıklarını kaldıracak düzenlemelerin yapılması gibi
birçok konu bu çerçevede sayılabilir.
Sosyal reformlar
Yapısal reformlar için en geniş
alan budur. O nedenle bu alanda en önemlileri olduğunu düşündüğüm iki başlığa
değineceğim. Bu ikisi Türkiye’nin geleceği açısından olduğu kadar ekonomisine
katkı bakımından da en ön sırada yer alıyor. Bu çerçevede en başta eğitim
sisteminin dönüştürülmesi yer alıyor. Türkiye’nin bugünkü eğitim
sistemini köklü olarak değiştirmesi ve eğitimde tümüyle bilimin egemen
kılınmasından başka çare bulunmuyor. Türkiye ne yazık ki bu alanda 30 – 40 yıl
öncesine göre çok daha geriye gitmiş bulunuyor. Eğitim sisteminde 30 – 40 yıl
önceki sisteme geri dönsek ve o sistemi günün koşullarına göre revize etsek bu
alanda yapısal reform yapmış sayılabiliriz. Ağır ve siyasal baskıya açık olarak
çalıştığından şikâyet ettiğimiz adalet sistemini kaliteyi de artıracak
biçimde hızlandırmak için hâkim, savcı ve mahkeme sayısını artırarak daha
hızlı sonuç alınacak ve siyasal etkilerden bağımsız kılınacak bir adalet
sistemi kurmak hukuk alanında yapısal reform olarak değerlendirilebilir.
Hâkim ve Savcılar Kurulu tümüyle siyasal iktidar dışında kendi mesleki sınırları
çerçevesinde sistemi, atamaları, terfileri yönetecek hale getirilirse bu
alandaki tartışmalar önemli ölçüde sonlanmış olabilir. Bu iki alanda gerekenler
yapılabilirse diğer sosyal reform konuları bunların ardından yavaş yavaş
tamamlanabilir.
Ekonomik reformlar
Asıl konumuz bu olduğu için
buraya biraz uzun yer ayırmamız gerekiyor. Bu alanda da yapılması gereken çok
şey var. Buna karşılık yukarıda olduğu gibi burada da en temel gördüğüm
konuları ele alacağım:
Büyümenin ithalâta bağımlı
yapıdan kurtarılması ve cari açığın düşürülmesi: Türkiye,
2000’lere kadar bütçe açığını, 2000’ler sonrasında ise cari açığı itici güç
olarak kullanmış ve bu itici güçle büyümüştür. Yani açık vermeden büyüyemeyen
bir ekonomi görünümündedir. Bu görünümden kurtulmak yani açık vermeden
büyüyebilmek için iki yol var: İç tasarrufları artırmak veya üretimin ithalâta
dayalı yapısını yerli girdilere yöneltmek. Her ikisi de zaman alıcı ve biraz
can acıtıcı önlemleri gerektirse de tıpkı deprem önlemi gibi mutlaka yapılması
gereken şeylerdir. Eğer bu iki önlem alınıp da yapısal reform yapılamıyorsa o
zaman tek çare büyüme hızını potansiyel büyüme düzeyi olan yüzde 5’lere
düşürmektir. Demek ki bu alanda yapısal reform yapamamanın maliyeti daha yavaş
büyümek olacaktır. Bunun maliyeti ise işsizliğin düşürülememesinden başlayan
birçok başka sorun olarak karşımıza çıkacaktır.
Ben bu alanda ‘kısmi ve geçici
ithal ikamesi’ yaklaşımını ortaya atmıştım. Bu yaklaşımı ithal mallarından
burada da aynı fiyata üretilebilecek olanları geçici süreyle teşvik ederek
maliyetini düşürmek şeklinde özetleyebilirim. Bunu yapabilmek için öncelikle
sanayi ürünlerinin envanterini çıkararak maliyet, vergi, satış fiyatını
sıralamak, sonra bunları dünya fiyatlarıyla kıyaslamak ve hangilerinde teşvik
yapılacağını belirlemek gerekir. Türkiye’nin teşvik sistemini baştan aşağıya
yeniden kurması, cari açığı düşürmeye yönelik bir teşvik sistemine geçmesi
şarttır. Buradaki kritik nokta fiyat olarak rekabet edemeyeceğimiz ürünleri
burada üretmeye kalkışarak kaynak tahsisinin bozulmasına yol açmamaktır.
Bütçe gelirlerinin
konjonktürel etkilerden mümkün olduğunca arındırılması: Bu konuda
atılması gereken ilk adım vergi sisteminin KDV ve ÖTV gibi dolaylı vergilere
dayalı olmaktan çıkarılmasıdır. Vergi sisteminin, gelişmiş ülkelerde olduğu
gibi dolaylı vergilerle gelir ve kurumlar vergisi gibi dolaysız vergiler arasında
dengeli ağırlıkları içeren bir yapıya dönüştürülmesi gereklidir. Bu değişiklik
öncelikle adil bir vergilemenin yerleştirilebilmesi için gereklidir. Çünkü
dolaylı vergiler düşük gelirliden oransal olarak daha yüksek vergi alınmasına
yol açar. Bu dönüşüm ayrıca ithalât artışına bağımlı vergi geliri artışlarından
uzaklaşmamızı sağlayacağı için de önemlidir. Bugünkü durumda ithalat
(dolayısıyla cari açık) arttıkça vergi gelirleri de artmakta, dolayısıyla bütçe
açığı azalmaktadır. Bu ikili arasındaki ters ilişkiyi mümkün olabildiğince
kırmak gerekir. Bu reformun bir başka yararı da kayıt dışılığı önlemesinde ve
GSYH hesaplarının gerçeği göstermesinde görülecektir.
Sosyal güvenlik ve sağlık
reformu: Bu konu yalnızca Türkiye’nin değil birçok ülkenin
sorunudur. Türkiye, birkaç kez iflas aşamasına gelmiş olan sosyal güvenlik
sistemini genellikle primleri artırarak ve emeklilik yaşlarını yükselterek
reforme etmiş ve sistemi yaşatmaya devam etmiştir. Bugün de bu alanda alınması
gereken önlemler bulunuyor. Önümüzdeki dönemde sosyal güvenliğin sorun
yaratmaması için bu alanda sürekli olarak maliyet dengelerini izlemek
gerekiyor. Bu aşamada bundan daha önemlisi sağlık reformudur. Son yıllarda
Türkiye bu alanda önemli gelişmeler sağlamış ve vatandaşlarının sağlık hizmetlerine
ulaşmasını kolaylaştırmıştır. Ne var ki her düzenleme gibi burada da sınırlar
iyi belirlenemediği zaman maliyetler yüksek oluyor. İngiltere, 1980’lere
girerken genel sağlık sigortası (national health service) yüzünden batmanın
eşiğine gelmişti. Bizim de bu konuyu yeniden ele alıp maliyete dayalı bir
sistemi hayata geçirmemiz gerekiyor. Aksi takdirde bir süre sonra bütçe bu yükü
taşıyamayacak hale gelebilir.
Enerji faturasının
azaltılması için gerekli tasarruf önlemlerinin alınması: Enerjimizi
dışarıdan ithal ettiğimiz için cari açığa olumsuz katkı yapan bu ithalât
kalemini azaltıcı önlemleri almamız gerekiyor. Bu konuda yapılabilecek işler
ötekilere göre daha sınırlı görünüyor. Petrol ve doğal gazımızın olmaması ya da
ticari boyuta taşınacak düzeyde bulunmaması alternatif enerji üretimi
kaynaklarına yoğunlaşmamızı gerektiriyor. Bu alanda güneş ve rüzgâr enerjisi,
biyoenerji alanlarında yoğunlaşmanın yanı sıra nükleer enerjiyi de
planlarımızın içinde tutmamız ve bu yolda adımlar atmamız gerekli görünüyor.
Cari açığımızın çok önemli bir bölümünü enerji faturası tuttuğu için bu alanda
yapılabilecek küçük düzeltmelerin bile katkısı olacağını düşünüyorum.
Sektörel reformlar: Bu
noktada bankacılık reformundan reel sektöre yönelik reformlara kadar bir dizi
düzenleme yapılması gerekiyor. Türkiye, 2001 krizinden sonra bankacılık
alanında reform yaptı. Son 40 yılda yaptığımız en önemli yapısal reform budur.
Onu da kendi isteğimizle değil, kriz sonucunda zorunlu olarak yaptık. Reel
sektörün de ciddi anlamda bir yapısal dönüşüme sokulması gerekiyor. Özel
sektör kuruluşlarının çoğunun ticari defterleri, belgeleri, mali tabloları
gerçeği yansıtmaktan uzak bulunuyor. Bu alanda bankacılıkta yapılana benzer
sıkı düzenlemelerin hayata geçirilmesi zorunlu görünüyor.
Tarım sektörü son dönemde ciddi ivme kaybı içinde. Bu ivme kaybı köyden kente göçü de neredeyse sürekli hale getiriyor. O nedenle tarım sektörünü baştan aşağı ele alacak yeni düzenlemelere ihtiyaç var.
Tarım sektörü son dönemde ciddi ivme kaybı içinde. Bu ivme kaybı köyden kente göçü de neredeyse sürekli hale getiriyor. O nedenle tarım sektörünü baştan aşağı ele alacak yeni düzenlemelere ihtiyaç var.
Kurumsal reformlar: Bu
alanda atılacak ilk adım Merkez Bankası ve diğer bağımsız kurumların gerçek
anlamda bağımsız hale getirilmesi için yasalarında gerekli güçlendirici
düzenlemelerin yapılması gerekiyor. Bunlara ek olarak bazı kamu kurumlarına da
bağımsızlık verilmesinin zorunlu olduğunu düşünüyorum. Bugün en çok tartışılan
konulardan birisi TÜİK tarafından yayınlanan istatistiklerdir. Halkın başta
işsizlik ve enflasyon verileri olmak üzere TÜİK tarafından yayınlanan verilere
güveni yoktur. O nedenle TÜİK’e net bir biçimde bağımsız bir statü tanınması
itibar iadesi anlamında yararlı olacaktır. Vergi Müfettişlerine de bağımsız bir
statü verilmesi çok önemlidir. Vergi incelemelerinin ve bunlara dayanılarak
salınan ek vergi ve cezaların objektif olduğuna halkın inandırılması için bu
adımın da gerekli olduğu kanısındayım.
Yapısal Refomlar Niçin Kolay Yapılamaz
Şimdi gelelim yapısal reformların
niçin kolayca yapılamayacağına. Bir alandaki yapısal reformu yapabilmek için o
alanda gerek görülen yapı bozukluğunun nereden kaynaklandığı ve nasıl
düzeltilebileceği konusunda iyi kötü bir görüş birliği olması gerekir. Diyelim
ki eğitim alanında yapısal reform ihtiyacı olduğu kanısındayız. Bu konuda görüş
birliği var mı? Bence yok. Kimimize göre eğitimde tümüyle bilimsel, sorgulayıcı
ve analitik eğitime geçilmesi şart. Bunun için de orta öğretimde biyoloji,
jeoloji, felsefe, mantık, sosyoloji, psikoloji gibi derslere yer verilmesi ve
bu derslerin sorgulayıcı bir tarzda okutulması gerekiyor. Kimimiz ise bu tür
derslerin çocukların isyankâr yetişmesine neden olduğuna ve bunların yerine din
derslerinin okutulmasına ağırlık verilmesi biçiminde bir eğitimden yana. Bir
üçüncü grup ise bunların bir arada okutulmasını savunuyor. Sizce eğitimde bu üç
tercihten hangisine yönelirsek yapısal reform yapmış oluruz? Bence buna karar
verebilmek için bilimde, sanatta, felsefede, kültürde ileri gitmiş ülkelerin
hangi yolu seçtiğine bakmak gerekir. Öyle yapınca orta öğretimde biyoloji,
jeoloji, felsefe, mantık, sosyoloji, psikoloji gibi derslere yer verilmesi ve
bu derslerin sorgulayıcı bir tarzda okutulması gerekiyor. Dolayısıyla bence
eğitimde yapısal reform bu yöne dönmekle yapılır. Bu yöne dönerken liselerin ve
öğretmen okullarının tümüyle buna göre yapılandırılması gerekir. Bu görüşü
bugün kabul ettirmek mümkün mü? Bence değil. O halde biz eğitimde yapısal
reformu bu benim çizdiğim çerçevede kolay kolay yapamayız. Son dönemde
yaptıklarımız da zaten geçmişten kalan yapısal reformların terse
döndürülmesinden başka bir şey değil.
Yapısal reform yapmazsak ne olur?
O zaman buluş yapamayan, inovasyonu taklitçilik sanan, fason üretime çalışan
bir toplum olmaya devam ederiz. Bu durumda akla şu soru geliyor: Acaba üzerinde
anlaşamadığımız sosyal ve siyasal alandaki yapısal reformları bir yana bırakıp
da ekonomik alandaki yapısal reformları yapabilir miyiz? Belki yaparız ama bu
bizi ‘muasır medeniyetler seviyesine’ çıkarmaya yetmez. Çünkü bu, bizi bugüne
kadar izlediğimiz yoldan ayırıp bambaşka bir yola sokacak bir adım olur.
Türkiye, demokrasiden ayrılıp, bağımsız yargıyı rafa kaldırıp farklı bir yöne
giderse bugüne kadar yaşadıklarından çok daha fazla bir zaman kaybıyla
karşılaşır. Güney Kore, demokrasiden uzak olarak gelişmiştir. Güney Kore hiçbir
zaman demokrasiye geçmediği için bu anlamda tutarlıdır. Bizim 200 yıllık çabayı
bir kenara bırakıp yeni bir çabaya girmemiz inanılmayacak kadar büyük bir zaman
kaybı ve uyumsuzluk yaşamamıza yol açar. Bizim AB’ye üye olmamız bunun için
önemlidir. Üzerinde anlaşamadığımız eğitim, demokrasi, insan hakları, laiklik
gibi konularda kendi durumumuza uygun tanımlar uydurmaya çalışacağımıza bunları
gelişmiş ülkeler standardında AB standartlarından yararlanarak alırsak yapısal
reformları yapmış oluruz. Türkiye için yıllar önce AB üyeliği ekonomiyi
düzeltmenin ön koşuluydu. Artık AB üyeliği, Türkiye’nin sosyal ve siyasal
yapısını düzeltebilmek, bu alanlardaki yapısal reformları yapabilmek için gerekli
bir adım durumuna geldi. Bu standartları kabul etmeden aramızdaki görüş
aykırılıklarını gidermek mümkün görünmüyor.
Türkiye’de
Gerçekleştirilmiş Yapısal Reform Örnekleri
Yapısal reformların en somut ve
kapsamlı örnekleri, Atatürk’ün Cumhurbaşkanlığı döneminde yapılan düzenlemelerdir.
Cumhuriyetin ilanı, hilafetin kaldırılması, laikliğin bir cumhuriyet ilkesi
olarak kabulü, Tevhid-i Tedrisatın (öğretim birliği) yaşama geçirilmesi, ilköğretimin
zorunlu olması, okullarda karma eğitime geçilmesi, Türk harflerinin kabulü, Danıştay’ın
kurulması, Medeni Kanunun yürürlüğe girmesi, kadın – erkek eşitliği, TC’nin
kendi bastığı paraların dolaşıma çıkarılması, Aşar vergisinin kaldırılması, yabancı
gemilere tanınan ayrıcalıklar kaldırılması, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın
kurulması ilk akla gelenler.
Yapısal reformların en somut
adımları Cumhuriyet’in ilk 15 yılında saklı. Başka yerlere bakmaya, yabancılara
sorup öğrenmeye gerek yok. Çünkü onların çoğu bunları bizden öğrendi.
Türkiye, 2001 krizine girdikten
sonra ekonomi alanında bazı yapısal reformları yaşama geçirmeyi başardı.
Bunların ilki 2001 yılının Kasım ayında krizin ilk işaretleri ortaya çıkınca
Hazine’nin Merkez Bankası’ndan kullandığı kısa vadeli avansın tamamen
kaldırılmasına ilişkin yasa değişikliğiydi. Bu yasal düzenleme Merkez
Bankası’nın bağımsızlığı için ilk adımdı. 2001 krizinin ardından dört konuda
daha yapısal reform yapıldı: (1) Bankalar sermaye yapılarından denetlenme
biçimlerine kadar yayılan geniş bir alanı kapsayan düzenlemelerle yeniden
yapılandırılarak bu alandaki sorunlar giderildi. (2) Bütçe üzerinde yük
oluşturan görev zararları ve benzeri sorunlar çözülerek kamu mali disiplini
sağlandı ve bu yolla kamu açıkları düşürülürken kamu borçlanması da azaltıldı.
Bu adımlar faizlerin de düşmesine yol açtı. (3) Avrupa Birliği ile tam üyelik
müzakerelerine başlandı. Bu adım ekonomik reformlara sosyal ve siyasal reformların
ekleneceği beklentisini yarattı ve ekonomide ek düzelmelere yol açtı. (4) Türk
Lirası’nın değer kazanmaya başlamasıyla ortaya çıkan ters para ikamesi (de
dolarizasyon) olgusunu güçlendirmek üzere paradan altı sıfır atıldı (bunu
yapısal reform olarak kabul etmesek bile reforma yakın güçte bir hamle olarak
almamız gerekir.)
Bütün bu adımlar bir yandan Türk
Lirasına değer ve istikrar kazandırırken bir yandan da risklerin hızla
düşmesine yol açtı. Türkiye’ye, AB ile müzakereleri ciddi biçimde yürüttüğü 4
yılda tarihi süresince gelmiş olandan çok daha fazla doğrudan yabancı sermaye
yatırımı geldi. Ne var ki Türkiye bu reformları tamamlayacak diğer ekonomik
reformları ve en önemlisi sosyal ve siyasal reformları yapamadı. Onun için de
ekonomi bir süre sonra yeniden sıkıntılı bir konuma geldi.
Diyeceğim o ki Türkiye’nin kendi
tarihinde en kapsamlısından sadece ekonomi kapsamlısına kadar farklı yapısal
reform örnekleri var. O nedenle yapısal reformları dışarıda aramaya gerek yok,
kendi geçmişimize dikkatlice bakmamız yeterli.
Değerlendirme
Yapısal reformların en önemlileri
olarak düşündüklerime değindim. Bunlara eklenebilecek birçok konu var. Örneğin
özelleştirme bunlardan birisidir. Özelleştirme, doğru yapıldığında kamu
kesiminin sağlayamadığı maliyet düşüşünü ve verimlilik artışını getirebilecek
bir eylemdir. Buna karşılık doğru yapılmadığı takdirde tamamen ters sonuçlar
verebilir. Türkiye’de yapılan özelleştirmelerin bazıları ne yazık ki üretimin
artırılmasına, verimliliğin yükseltilmesine hizmet edecek yerde kurumun sahip
olduğu değerli arsalara inşaat yapılarak para kazanılmasına hizmet etmekten
öteye gidemedi. Özelleştirme, gelir sağlayıcı bir reform olduğu için
başlangıçta gelir kaybettirici olacak olan yapısal reformlar için destek
sağlayabilecek bir adımdır. Bu gelirleri, geçici ve kısmi ithal ikamesi gibi
öteki yapısal reformların yaratacağı gelir kayıplarının telafisinde kullanmak
mümkündür. O nedenle özelleştirme gibi geçici gelir artışı sağlayacak
reformları diğerlerini yapacak zamanlara denk getirmek önemlidir. Türkiye son
yıllarda özelleştirmelerden 60 milyar doların üzerinde gelir sağladığı halde bu
saydığım yapısal reformların hiçbirini yapmadı, konjonktüre bağlı geçici
önlemleri yapısal reformlara tercih etti. Örneğin faizleri düşürmek ekonominin
canlanmasına yol açmış ama işin temelindeki sorun çözülemediği için faizler
yeniden yükseldi ve ekonomik büyümeyi frenlemeye başladı. Kredilerin artması
büyümeyi canlandırdı ama dışa bağımlılıktan kurtulamayan ekonomi, bu büyüme
artışıyla cari açığını artırarak risklerini yükseltti.
Küresel krizle birlikte yaşanan
likidite bolluğu, dış finansmana erişimimizi inanılmayacak kadar kolaylaştırdı.
O fırsattan yararlanıp yapısal reformları yapacak yerde tam tersini yaparak
sistemi daha da ağırlaştırdık. Artık likiditenin daralmaya başladığı bir
dönemin içindeyiz, dolayısıyla bu reformları yapmak ne yazık ki artık daha zor.
Ne var ki bunları yapmazsak şimdiye kadar iyi kötü bulabildiğimiz dış
finansmanı bulmamız da zor olacak, kurları istikrarlı tutmamız da zor olacak,
enflasyonu düşürmemiz de zor olacak.
yapısal reformlar konusunda
Neymiş Bu Yapısal Reformlar?25 Eylül 2026Voleyboldan Çıkarmamız Gereken Dersler 31 Ağustos 2026Bir Ülke Niçin Çöker ve Çökmüş Bir Ülke Nasıl Kurtarılır?2 Haziran 2025Faiz Konusunda Düşüncem Değişti mi?13 Ağustos 2024207 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.