Cari Açık Nasıl Finanse Edildi?
Yaklaşık 27,6 milyar dolar olarak
açıklanan 2018 yılı cari açığı son yılların en düşük açıklarından birisi oldu.
Eğer GSYH, YEP’de öngörüldüğü gibi 763 milyar dolar olursa cari denge / GSYH
oranı da yüzde 3,6 ile yine son yılların en düşük cari açığı olacak.
27,6 milyar dolarlık cari açığı
nasıl finanse ettiğimiz sorusuna gelince karşımıza çok ilginç bir tablo
çıkıyor.
ÖDEMELER
DENGESİ (Milyon USD)
|
2015
|
2016
|
2017
|
2018
|
CARİ
İŞLEMLER DENGESİ
|
-32.109
|
-33.137
|
-47.100
|
-27.633
|
İhracat
(FOB)
|
151.970
|
150.161
|
165.775
|
174.742
|
İthalat
(FOB)
|
200.098
|
191.053
|
224.411
|
216.327
|
Mal
Dengesi
|
-48.128
|
-40.892
|
-58.636
|
-41.585
|
Hizmet
Gelirleri
|
46.632
|
37.391
|
43.925
|
47.813
|
Hizmet
Giderleri
|
22.404
|
22.128
|
23.792
|
23.043
|
Mal ve
Hizmet Dengesi
|
-23.900
|
-25.629
|
-38.503
|
-16.815
|
Birincil
Yatırım Kaynaklı Gelirler
|
4.471
|
5.311
|
4.916
|
6.132
|
Birincil
Yatırım Kaynaklı Giderler
|
14.122
|
14.492
|
16.173
|
17.827
|
Mal,
Hizmet ve Birincil Gelir Dengesi
|
-33.551
|
-34.810
|
-49.760
|
-28.510
|
İkincil
Yatırım Kaynaklı Gelirler
|
1.442
|
1.673
|
2.660
|
877
|
SERMAYE
HESABI
|
-21
|
23
|
17
|
58
|
FİNANS
HESABI
|
-10.543
|
-22.958
|
-38.892
|
3.975
|
Doğrudan
Yatırımlar: Net Varlık Edinimi
|
5.096
|
3.147
|
2.702
|
3.637
|
Doğrudan
Yatırımlar: Net Yükümlülük Oluşumu
|
18.002
|
13.343
|
10.830
|
13.163
|
Portföy
Yatırımları: Net Varlık Edinimi
|
6.129
|
1.511
|
-228
|
3.175
|
Portföy
Yatırımları: Net Yükümlülük Oluşumu
|
-9.558
|
7.811
|
24.064
|
164
|
Diğer
Yatırımlar: Net Varlık Edinimi
|
14.992
|
6.144
|
8.045
|
10.947
|
Diğer
Yatırımlar: Net Yükümlülük Oluşumu
|
28.316
|
12.606
|
14.517
|
457
|
Cari,
Sermaye ve Finans Hesapları
|
-21.587
|
-10.156
|
-8.191
|
-31.550
|
NET HATA
VE NOKSAN
|
9.756
|
10.969
|
-16
|
21.173
|
GENEL
DENGE
|
11.831
|
-813
|
8.207
|
10.377
|
REZERV
VARLIKLAR
|
-11.831
|
813
|
-8.207
|
-10.377
|
Resmi Rezervler
|
-11.831
|
813
|
-8.207
|
-10.377
|
Uluslararası Para Fonu Kredileri
|
0
|
0
|
0
|
0
|
Cari Açığın Doğuşu
(1) İhracatın rekor kırmış
olması TL’nin bu kadar değer kaybettiği, başlıca ihracat alanlarımız olan
Avrupa Birliği ve ABD’nin ithalatı artırdığı, Irak’ın da önemli ölçüde ithalat
yaptığı bir ortamda son derecede normal bir gelişme. (2) İthalatın gerilemiş
olması da TL’nin ciddi değer kaybı yaşadığı, büyümenin düştüğü bir ortamda
normal bir gelişme. Hatta ithalatın daha da hızlı gerilemesi gerekirdi. Hizmet
giderleri değişmediği halde hizmet gelirleri (ki bunun içindeki en önemli kalem
turizm gelirleri) artış göstermiş ve dolayısıyla bu olumlu gelişme ticaret
açığını (mal dengesi) törpüleyerek düşürmüş. (3) Birincil yatırım kaynaklı
giderlerin (yurtdışında yatırımlar, yurtdışı portföy yatırımları gibi) yüksekliği
cari açığın yükselmesine yol açmış. (4) Bütün bu gelişmelerin sonucunda cari
açık 27,6 milyar dolar olarak gerçekleşmiş.
Cari Açık Normal
Kanallarla Finanse Edilememiş
Tabloya göre cari açık normal
kanallarla finanse edilememiş. Çünkü finans hesabı yaklaşık 4 milyar dolarlık
fazlayla sonuçlanmış. Finans hesabının artı kapanması demek Türkiye’den
yurtdışına o kadar döviz çıkmış demektir. 2018 yılı boyunca Türkiye’ye doğrudan
sermaye yatırımı, portföy yatırımı, diğer yatırımlar adı altında finansman
amaçlı döviz girişleri olmuş ama döviz çıkışları daha yüksek olduğu için
Türkiye’de dışarı yaklaşık 4 milyar dolarlık döviz çıkmış.
Bu durumda finansman ihtiyacını
şöyle hesaplayacağız demektir:
Cari Açık + Finansman Hesabı
Açığı = Finanse Edilmesi Gereken Miktar
27.633 + 3.975 = 31.550
Demek ki 2018 yılında finanse
edilmesi gereken dış açığımız yaklaşık olarak 31,6 milyar dolar olmuş.
Finanse Edilmesi
Gereken Miktar Nasıl Kapatılmış?
İşte burada yıllardır olduğu gibi
Net Hata ve Noksan Kalemi[i] Türkiye’nin imdadına
yetişiyor. 2018 yılında oluşan 31,6 milyar dolarlık açığın yaklaşık 21,2 milyar
dolarlık bölümü net hata ve noksan kalemiyle kalan yaklaşık 10,4 milyar
dolarlık bölümü ise Merkez Bankası’nın rezervleri kullanılarak karşılanmış.
Özetle söylemek gerekirse dış
açığın yaklaşık üçte ikisini nasıl karşıladığımızı bilmiyoruz, üçte birini ise
Merkez Bankası’nda zor günler için biriktirdiğimiz dövizlerden harcamışız.
Net Hata ve Noksan
Neyi Hatası veya Noksanıdır?
Net hata ve noksanın nasıl
doğduğunu yazının altındaki notta bir kez daha açıkladım. Bunların hepsi her
ülkede olabilecek şeyler o nedenle de her ülkenin ödemeler dengesinde net hata
ve noksan kalemi bulunuyor. Ne var ki bir ülkenin dış açığının üçte ikisi net
hata ve noksan ile bir başka ifadeyle kayıt dışı kalemlerle karşılanmışsa bunun
açıklaması yazının altındaki notta yer alan hususlarla yapılamaz. O halde bu
kalemin asıl büyük bölümü nereden geliyor?
Ben kendi tahminimi yazayım.
Türklerin yurt dışında paraları var. Bu paralar yurt dışı bankalarda tutuluyor ve
Türkiye’de kayıtlı değil. İşler bozulup da borçlar içeride kayıtlı paralardan
ödenemeyince yurtdışından bu kayıt dışı veya henüz kayda girmemiş paralarla
ödeniyor ve dolayısıyla kayıt dışı oldukları için de ödemeler net hata ve
noksan olarak yazılıyor.
A’nın yurtdışına dolar borcu
olduğunu düşünelim. Bu borcu, vadesi geldiğinde TL karşılığını bankaya yatırıp
dolar satın alarak ya da bankadaki dolar hesabı varsa oran talimat vererek
ödeyebilir (şemada 1 numaralı durum.)
A’nın Türkiye’de parası kalmadığını
ama Türkiye’ye bildirerek yurtdışındaki bankasına yatırdığı parasının olduğunu
düşünelim. Bu durumda dış borcunu bu parasının bir bölümünü Türkiye’ye getirip
transfer ederek (2 ve sonra 1) ya da yurt dışındaki bankasından direkt transfer
ederek (3) ödeyebilir. A’nın Türkiye’de parasının kalmadığını buna karşılık
yurtdışında bir bankada Türkiye’ye beyan etmediği parası olduğunu düşünelim. Bu
durumda borcunu bu hesaptan öderse (4) bu işlem Türkiye’de kayıt almaz.
Şemada 1, 2 ve 3 numaralı
yollarla yapılan ödemeler, ödemeler dengesinde normal kalemlerde yer alır. Çünkü
bunlar Türkiye’nin kayıtlarına dahildir. Buna karşılık 4 numaralı ödeme, ödemeler
dengesinde net hata ve noksan kaleminde yer alır. Çünkü bu ödeme Türkiye’nin
bilgisi dışındaki bir yurt dışı hesabından transfer edilerek ödenmiştir.
Tahminimce son dönemde içeriden
ödeme sıkıntısı artınca da kayıt dışı ödemeler arttığı için net hata ve noksan
kalemi yükseldi.
[i] Ödemeler dengesi tablolarında yer alan net hata ve
noksan kalemi, kaynağı belirlenemeyen döviz giriş veya çıkışlarını ifade eder.
Ödemeler dengesi, toplamı sıfıra eşit bir dengedir. Dış dünyadan mal ve hizmet
satın alınır, gider yapılır ve dış dünyaya mal ve hizmet satılır, gelir
sağlanır. Bu alım - satım ve gelir - giderin oluşturduğu dengeye cari denge
denir. Cari denge, açık vermişse finansman dengesinde bu açığın nasıl
karşılandığı (borç, sermaye girişi, hisse senedi satışı vb) yer alır. Bu ikisi
arasında bir tutarsızlık varsa bu fark net hata ve noksan kalemine yazılır. Net
hata ve noksan kalemi kaynağı bilinmeyen bir döviz girişi veya çıkışı olduğu
anlamına gelir. Net hata ve noksan kalemi, genel olarak, ölçüm
hataları ve tablodaki verilerin eksik veya fazla derlenmesinden kaynaklanır.
Net hata ve noksan kaleminin oluşmasının nedenleri arasında şunları
sayabiliriz: (1) Zaman uyumsuzlukları (İhraç edilmiş malın gidiş tarihiyle
ihraç edilen mal karşılığında alınacak paranın gelişinin farklı dönemlerde
olması gibi.) (2) Beyan yanlışlıkları veya hataları (Gümrük beyanlarındaki
eksikler ya da yanlışlar gibi.) (3) Kayıt dışılıklar (Gelirlerin kayda
girmemesi ya da finansmanın kayıt dışı olarak gerçekleştirilmesi gibi.) (4)
Anketlerdeki ölçüm hataları (Turizm gelirlerinin belirlenmesinde uygulanan
anketlerin gerçeği tam olarak yansıtamaması gibi.)
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026145 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.