Piyasa Sisteminde Fiyatlara Müdahale
Ekonomi bilimi, üretimi kimin yapacağı, kimin için yapacağı, ne
kadar üretileceği, kaça üretileceği ve kaça satılacağı sorularının yanıtını
arar. Bu soruların yanıtı bizi eldeki sınırlı kaynağın nasıl kullanılacağı
sorusunun yanıtına götürür ki ekonomi biliminde buna ‘tahsis sorunu’ deniyor. Tahsis
sorununu insanoğlu tarih boyunca üç farklı yönteme başvurarak çözmeye çalıştı: Gelenek
yöntemi, piyasa yöntemi, kumanda yöntemi (merkezi planlama.)
Gelenek yöntemine dayalı sistemde, üretilecek mal ve
hizmetlerin cinsi, bunların miktarları ve fiyatları gibi ekonomik sorunlar,
piyasa tarafından değil, geleneklere göre toplumun liderleri, ya da bugünkü
anlamıyla kamu otoritesi, tarafından çözülür. Piyasa ekonomisi öncesi
dönemlerde bir otoritenin emri altında üretim yapan ve ürettiğini satan
kişilerin yanı sıra kendi adına üretim yapıp pazara sunan kişilerin de bu
otorite tarafından belirlenmiş olan fiyat ve tarifelere uymaları zorunluydu.
Piyasa yöntemine dayalı sistemde,
üretim, tüketim, alışveriş hep arz ve talep kurallarına göre işler. Kamu
otoritesi yalnızca haksız rekabeti, tekelci eğilimleri engellemeye çalışır. Ortaçağda
kentlerde kurulan pazarlar ve fuarlar kent dışından gelenlerin de katıldığı
alışveriş merkezlerine dönüşerek büyüdü ve piyasa sistemi gelişti. Zaman içinde
krallar pazarlarda işlem yapan tüccardan pazar vergisi almaya başladı. Bugün
pazarda tezgâh açanların ödediği belediye işgaliye harcı feodal dönemdeki bu
uygulamanın devamıdır.
Sovyetler Birliği’nin
kurulmasının ardından merkezi planlama sistemi yaşama geçirildi. Bu sistemde üretimi
kimin, kim için, ne kadar ve kaça yapacağı sorularının yanıtlarını bu merkezi
planlama sistemi çerçevesinde kamu otoritesi verir oldu.
Bugüne kadar bu üç sistemin
uygulanmasından elde edilen sonuçlara baktığımızda piyasa sisteminin kaynak
tahsisi sorununu en doğru biçimde çözen sistem olduğunu, öteki iki sistemi
uygulayan ekonomilerin de piyasa sistemine geçiş çabası içine girmesinden anlayabiliyoruz.
Zaman zaman piyasa ekonomisi
uygulayan bazı ekonomilerde kumanda yöntemine geçiş eğilimleri görüldü. Örneğin
Türkiye 1970’lerde böyle bir uygulamanın içine girdi. Bir yandan piyasa
ekonomisi yürürlükte iken bir yandan da fiyat denetimleri başlatıldı. Devlet,
Fiyat Kontrol Komitesi adı altında bir komite kurdu. Bu komite, fiyat artırmak
isteyen özel kesim kuruluşlarının başvurularını inceliyor, onaylıyor, reddediyor
veya değiştirerek kabul ediyordu. Bu uygulama yaygınlaştıkça başta büyük
şehirler olmak üzere Türkiye’nin her yerinde karaborsa ortaya çıktı. Türkiye bu
uygulamaları 1980’lerin ortalarından itibaren terk ederek yeniden piyasa sistemine
geri döndü.
Son zamanlarda Türkiye’de piyasa
sistemine yine piyasa dışı yöntemlerle müdahale edilmeye başlandı. İlk bakışta
piyasa serbest gibi görünmekle birlikte kamu otoritesi fiyatlara sözlü
yönlendirmeler, polisiye önlemler ve idari cezalarla müdahale ediyor. Üstelik
bu müdahaleler mal ve hizmet piyasasıyla da sınırlı kalmıyor, faizlerden
kurlara kadar yaygın bir alanı kapsıyor. 1970’lerdeki Fiyat Kontrol Komitesi
uygulamasına çok benzer bir uygulama olduğu için bir süre sonra bu baskılamanın
karaborsaya dönüşmesi olasılığı oldukça yüksek.
Tarım ve hayvancılık politikanız yanlışsa ister istemez satış aşamasında müdahale etmek zorunda kalırsınız ve sistem zincirleme bozulur. Piyasadaki sıkıntıların fiyatlara
müdahale yoluyla çözülmeye çalışılması yerine üretimin artırılmasına dönük
önlemlerle çözülmeye çalışılması hem fiyat ve piyasa mekanizmasının
zedelenmesini hem de karaborsa doğmasını önler.
Ekonomi öğrencileri için not:
Karaborsada Fiyat Oluşumu: (Mahfi Eğilmez Mikroekonomi, Remzi Kitabevi Yayınları, 6’ncı
basım, Kasım, 2018.)
Devletin fiyatı belirlemediği, piyasaya müdahale
etmediği durumda margarin fiyatının piyasada margarin arzı (Sm) ve margarin
talebinin (Dm) kesiştiği X noktasında ortaya çıktığını ve bu noktada q0 kadar
margarin p0 fiyattan alınıp satıldığını düşünelim. Bu aşamada devlet margarin
fiyatlarını düşürmek üzere piyasaya müdahale etmiş ve fiyatı p1 olarak
belirlemiş olsun. Bu durumda margarin üreticilerinin bir bölümü bu fiyatı
yeterli bulmayacak ya üretimi durduracak ya da kısacaktır.
Margarin üretiminde bu nedenle düşüş olduğunu ve
üretimin q0’dan q1’e gerilediğini düşünelim (W noktası.) Bu durumda daha düşük
fiyat söz konusu olduğu için talep miktarı q0’dan q2’ye artmıştır (Y noktası.)
Ne var ki bu fiyatta arz miktarı (0q1) bu talebi karşılayacak durumda değildir
(W noktası.) Bu durumda q1q2 kadar talep karşılanamamış olmaktadır. Talepteki
yüksekliği fırsat bilen bazı satıcılar tezgâhlarındaki margarinleri tezgâh
altına indirerek el altından daha yüksek fiyatla satmaya başlarlar ve böylece
karaborsa oluşur.
Karaborsa aslında ikili fiyat oluşumuna yol açar.
Yukarıdaki şekilde devletin belirlediği fiyatla (p1) satılan margarinlerin yanı
sıra karaborsada belirlenen fiyatla (p2) satılan margarinler de bulunur (Z
noktası.) Hatta aslında p1 fiyatı dışındaki fiyatların aynı düzeyde olması
beklenemez. Her satıcı kendine göre bir fiyat belirleyebilir. Bu durumda
piyasada aynı mal için çok sayıda fiyat belirlenmiş olabilir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026269 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.