Kural Dışına Çıkma Dürtüsü
Giriş
Tek tek insanlar açısından doğru
olan yaklaşımlar acaba toplumun tamamını da benzer biçimde etkiler mi? Bu
soruya yanıt ararken işin psikolojik boyutundan sosyolojik boyutuna geçiyoruz. Bir
toplum (çoğunluk olarak) yerine getiremediği sorumluluklarından sıkılmış ve
bunları yerine getirme uğraşısından vazgeçmiş olabilir mi? Mesela çevreyi temiz
tutmaya çalışan insanlar kendilerinden çok daha fazla sayıda insanın tam
tersini yaptığını gözlemleyerek onlara katılırlar mı? Yasalara uymaya çalışan
insanlar bu çabalarının takdir edilmediğini hatta tam tersine yasalara uymayan
insanların daha avantajlı bir duruma geçtiğini gördüğünde yavaş yavaş onlarla
aynı saflara geçmeye başlarlar mı? Mesela vergisini zamanında ödeyen yurttaşlar,
vergisini zamanında ödemeyenlerin affa uğradığını ve ödemediği dönemde parasını
faizde tutarak vergi yükünü hafiflettiğini gördüğünde çabasının ne kadar boş
olduğunu düşünüp onlar gibi davranmasının daha akıllıca olduğu kanısına varır
mı?
William Golding’in, Hitler’in
çıkışını ve Alman halkının bir süre sonra karanlık tarafı seçmesini alegorik
bir yaklaşımla anlattığı 'Sineklerin Tanrısı' nda ıssız bir adaya düşen uçaktan
sağ kurtulan çocuklar önce düzenden yana bir birlik oluşturuyorlar. İş bölümü
yapıyorlar, birlikte çalışıyorlar. Sonra bir bölüm çocuk içlerinde en güçlü
olanın kendisini başkan ilan etmesiyle ona katılarak düzene baş kaldırıyor,
gruptan ayrılarak kural dışı bir yaşam sürmeye başlıyorlar. Kural dışılık
çocukları öylesine çekiyor ki sayıları giderek artıyor. Giderek güçlenen bu
çete düzenin yerini alıyor, derken kurallar ve oylama ortadan kalkıyor tek bir
çocuğun emirlerini yerine getirmeye başlıyorlar. Ve sonunda iş vahşete
dönüşüyor.
Bir toplumun kural koyucuları,
kendi getirdikleri kurallara uymamaya başlarsa ne olur? Şimdiye kadarki
deneyimlerimiz bize şunları söylüyor. Toplum önce bu tür davranışlara karşı
tepki gösteriyor. Bu davranışların cezalandırılmasını istiyor. Bir süre sonra
bu davranışların cezalandırılmadığını gören insanların bir bölümü de kurallara
uymamaya başlıyor. Sonra bu uymama tavrı giderek yaygınlaşıyor ve toplumun
çoğunluğu kural dışı davranmaya geçiyor. Kural dışına çıkma dürtüsü giderek bir
merak, bir tutku haline geliyor. En sonunda gelinen noktada yani çoğunluk kural
dışına çıktığında kural dışılık kural, kurallara uymak ise istisna haline
geliyor. İşte tam o noktada toplumsal çürüme dediğimiz olay başlıyor ve
kuralsız davranışlar içselleştirilmeye başlanıyor.
Eugen Ionescu en önemli eseri olan 'Gergedanlar' da Alman işgaline yeterince direnmeyen, hatta işgali kabullenen ve
içselleştiren Fransız halkının karanlık tarafa geçmesine alegorik bir çerçeve
içinde göndermeler yapar. Kasabanın birinde birdenbire gergedanlar görülmeye
başlar. Bunların dışarıdan gelmediğini, kasabalıların yavaş yavaş gergedana
dönüşmeye başladığını fark eder insanlar bir süre sonra. Herkes bu konuyu
tartışır ama kimse bir şey yapmaz. Giderek daha çok sayıda kasabalının
gergedana dönüştüğü kasabada gergedanlar her yere, her şeye zarar vermeye
yönelirler. Kasabalılar içinde bu olağan dışı dönüşümü korkuyla izleyenlerin
yanında durumu kabullenenler, hatta olumlu karşılayanlar da vardır. Bir süre
sonra Berenger adlı kasabalı dışında herkes gergedan olup çıkar. Berenger
direnir ve asla insan olmaktan vazgeçmeyeceğini, bu gidişe teslim olmayacağını
haykırır durur.
İnsanlar önce ortak olarak kabul
ettikleri kurallara uyuyorlar. Sonra bir gün bir güç onları farklı kurallara
uymaya zorluyor. Bir bölüm insan bunu kabullenip uyuyor. Sonra bu yeni
kurallara uymak yaygınlaşıyor ve toplumun çoğu o eski ortak kuralları bırakıp
bu yeni kuralları ortak kural haline getiriyor. Burada önemli olan yeni
kuralların eskilere göre daha kötü olması değil, benimsenmesi ve
içselleştirilmesi.
Albert Camus de Almanların
Fransa’yı işgalini ve Fransızların bir bölümünün bu durumu kabullenip
içselleştirmesini yine alegorik bir anlatımla ele alır 'Veba' da. Oran kentinde
birdenbire veba salgını başlar. İnsanlar peş peşe ölmeye başlarlar. Oranlıların
bir bölümü bunu, geçmiş günahlarının Tanrı tarafından cezalandırılması olarak
alır, kabullenirler. Çok az sayıda insan Dr. Rieux’nün çevresinde toplanır ve
vebaya karşı mücadele eder. Sonunda Dr. Rieux ve arkadaşları vebaya karşı
savaşmanın yararını görür ve vebayı yenmeyi başarırlar.
İnsanlar bir belayla
karşılaştığında buna nasıl tepki verirler? Belayı savuşturmak için bir araya mı
gelirler yoksa belayı kabullenip kaderlerine razı mı olurlar? Bu tavırlardan
herhangi birisi genelleştirilebilir mi yoksa her toplumun kendisine göre bir
davranış biçimi mi vardır?
Golding’in, Ionescu’nun ve
Camus’nün eserlerinde karanlığa karşı direnmeyen onu içselleştiren insanların
yanında az da olsa direnen ve aydınlık tarafta kalmayı seçen insanlar var.
Bu konular hep davranışsal
sosyolojinin inceleme alanının içinde yer alıyor. Ve ilginç bir biçimde
davranışsal sosyoloji önce burada değindiğim romanlarla ortaya çıkmış
görünüyor.
Türk Toplumunun
Durumu
Kural dışına çıkma dürtüsü konu
olduğunda Türk toplumu nasıl bir görünüm sergiliyor? Sosyal bilimlerde bu tür
soruların yanıtını bulabilmenin yollarından birisi ve belki de en etkilisi
ankete başvurmak.
Aşağıda sunduğum anketi twitter
aracılığıyla uyguladım. Bu anketi 10.407 kişi yanıtladı. Sonuçlar şöyle:
Soru 1: Gelen giden fazlaca araç olmadığı bir ortamda öteki
yayaların kırmızı ışıkta geçtiğini gördüğünüzde ne yaparsınız?
a.
Ben de geçerim (%49,7)
b.
Geçenleri, kurallara uymaları için uyarırım (%3,3)
c.
Geçmek için yeşil ışığın yanmasını beklerim (%47)
Soru 2: Birçok tanıdığınızın vergi ödemediğini görseniz ne
yapardınız?
a.
Ben de ödemezdim (%15,4)
b.
Vergimi öder, ödemeyenleri şikâyet ederdim (%19,6)
c.
Vergi öder, ödemeyenleri şikâyet etmezdim (65)
Soru 3: Sınıfta yazılı sınav sırasında gözetmen dışarı çıksa ve
sınıftaki öğrencilerin çoğu kitaplarını açıp soruların yanıtlarına baksa ne
yapardınız?
a.
Ben de açıp kitaba bakardım (%41,1)
b.
Ben bildiklerimi yazmaya devam eder, hoca sınıfa
döndüğünde bir şey söylemezdim (%47,5)
c. Ben bildiklerimi yazmaya devam eder, hoca sınıfa
döndüğünde, kim olduklarını bana sormaması kaydıyla, çoğu arkadaşın kitaplarına
baktığını kendisine söylerdim (%11,1)
Soru 4: Bir bilet kuyruğunda insanların bir bölümünün kuyruktan
çıkıp ön sıraya giderek sıra dışı bilet aldığına tanık olsanız ne yapardınız?
a.
Ben de ön sıraya giderdim (%6)
b.
Ön sıraya gidenlere engel olmaya çalışırdım
(%82,5)
c.
Sesimi çıkarmaz sıramı beklerdim (%11,5)
Soru 5: Türk toplumunun geneline baktığınızda aşağıdakilerden
hangisinin genel durumu yansıttığını düşünüyorsunuz?
a.
Toplumun çoğunluğu kurallara uyuyor (%1)
b.
Toplumun çoğunluğu kurallara uymuyor (%56)
c.
Toplumun çoğunluğu kurallara uyuyor ama bulduğu
ilk fırsatta uymama yolunu seçiyor (%43)
Soru 6: Türkiye’de kural koyma yetkisinde olanların kurallara
kendilerinin uyduklarını düşünüyor musunuz?
a.
Kural koyma yetkisinde olanlar genellikle
kurallara kendileri uymuyor (%82)
b.
Kural koyma yetkisinde olanlar genellikle
kurallara uyuyorlar (1,5)
c.
Kural koyma yetkisinde olanlar kurallara bazen
uyuyor bazen uymuyor (%16,5)
Bu anketten çıkan sonuçları şöyle
özetleyebilirim:
(1) Türk toplumu cezası olmayan ya da net olmayan
konularda kurallara uymamaya yatkın görünüyor. Mesela bir yayanın kırmızı ışık
yanarken yay geçidinden karşıya geçmesi genellikle cezalandırılan bir eylem
değil. O nedenle ankete katılanların neredeyse yarısı başkalarının geçtiğini
gördüğünde ben de geçeri diye yanıtlıyor. Demek ki cezanın belirli olmadığı ya
da uygulanmadığı durumlarda toplum karanlık tarafa geçme dürtüsünün etkisinde
kalıyor. Kırmızı ışıkta geçen yayaları uyaracağını söyleyenlerin oranı oldukça
düşük. Her durumda yeşil ışığın yanmasını bekleyeceğini ifade edenler ise
aslında hiç de küçümsenmeyecek bir oranda.
(2) Başkalarının vergi ödemediğini gördüğünde ben de
ödemezdim diyenlerin oranı kırmızı ışıkta geçerim diyenlere göre oldukça düşük.
Bu da ilk bulguyu doğruluyor. Vergi ödememenin cezası oldukça ağır. O nedenle
bu cezaya muhatap olmak bu kuralı çiğneme oranını düşürüyor. Vergisini
ödemeyenleri şikâyet edeceğini söyleyenlerin oranı yüzde 20’ye yakın. Türk
toplumu bu tür şikâyetleri genellikle muhbirlik olarak alır ve pek başvurmaz.
Bu oran yine de yüksek sayılır.
(3) Anketin ilginç oranları bu soruda toplanmış
görünüyor. Gözetmen sınıftan çıkınca kitaba bakacağını söyleyenler ile
bakmayacağını söyleyenlerin oranı oldukça yakın. Oysa burada ağır bir ceza var.
Gözetmen sınıfa aniden dönse ve kitaba bakanlara sıfır verse, sınıfta kalmaya
hatta okuldan uzaklaştırılmaya kadar varacak bir ceza söz konusu. Demek ki
öğrencilik çağında olan bireyler yetişkin bireylere göre daha kolay risk alıp
kural dışına çıkabiliyorlar. Anketin bu sorusunu yanıtlayanların hepsi öğrenci
değil doğal olarak ama öyle olmayanlar da büyük olasılıkla öğrencilik dönemini
hatırlayarak yanıtladıklarından bu riski mesela vergi riskine karşı daha rahat
alabiliyorlar. Burada şikâyet etme konusu (isim vermeden olsa bile) daha düşük
kalıyor. Çünkü öğrenciler arasında muhbir konumuna düşmek Türk toplumunda daha
ciddi sonuçlar doğurabilecek bir durum.
(4) Bilet kuyruğunda sırayı bozup ön sıraya gidecek
olanlara tepki gösterilmesi şeklindeki yanıtın en yüksek orana ulaşmış olması
da aslında şaşırtıcı değil. Çünkü deneyimlerimiz bize bu tür tepkilerin sırada
bekleyenler tarafından desteklendiğini gösteriyor. Dolayısıyla tepki koyacağını
düşünenler yalnız kalmayacağını, öne geçenler tarafından tehdit edilse bile
diğerleriyle birlik olabileceğini düşünüyor. Demek ki kural dışılığa ortak
tepki verileceğine inanılsa tepkiler artacak.
(5) Türk toplumunun çoğunun kurallara uymadığına
inananların oranı oldukça fazla. Kurallara uysa bile ilk fırsatta uymamayı
seçeceğine inananlarla birlikte ele alırsak oran yüzde 99’a çıkıyor. Bu ilginç
bir sonuç çünkü yukarıdaki yanıtlarda yanıt verenler ceza uyulmaması halinde
ceza gerektirecek kurallara genellikle uyacaklarını söylemişken burada toplumun
kurallara uymadığını söylüyorlar. Demek ki yanıt verenlerin çoğu kendileri
dışında kurallara uyulmadığı kanısındalar.
(6) Kuralları koyanların kendi koydukları kurallara
uymadıklarını düşünenlerin oranı (bazen uyduklarını bazen uymadıklarını
düşünenlerle birlikte ele alınırsa) çok yüksek görünüyor.
Sonuç
Her ne kadar 10.407 kişilik bir
anket katılım sayısı olarak tatmin edici düzeyde olsa da anketin twitter aracılığıyla
yapılmış olması, çoğunun beni izleyen kişiler olması yanıtlayanların belirli
bir eğitim düzeyine sahip bulunduğunu gösteriyor. O nedenle buradan yapılacak
çıkarımların yalnızca belirli bir kesimin eğilimini gösterdiğini söylememiz
gerekir.
Bu çerçevede bu ankete katılım
çerçevesinde çıkardığım genel sonuçları paylaşayım: (1) Türk toplumu cezaların
belirsiz olduğu ya da uygulanmadığı alanlarda kurallara uymamaya eğilimli
görünüyor. (2) İşin içine belirli ceza ve yaptırım korkusu girince kurallara uyum
artıyor. (3) Herhangi bir cezaya tabi olmayan bir kural dışılık (bilet
sırasının bozulması gibi) olduğunda, bu duruma ortak tepki verileceğine inanılırsa, kural dışına çıkanları uyarma eğilimi ağır
basıyor. (4) Buna karşılık kural dışına çıkanları şikâyet etme eğilimi yüksek
değil. (5) Toplumda kurallara uymama eğiliminin yüksek olduğu düşüncesi yaygın.
(6) Kural koyanların kurallara uymadıkları görüşü çok yüksek.
Özellikle toplumda kurallara uyulmadığı
düşüncesinin yaygınlığı ve kural koyanların kurallara uymadıkları inancının
varlığı Türk toplumunun kural dışına çıkma dürtüsüne kapılmasının temel nedeni
gibi görünüyor.
Sosyoloji konusunda
Amir Şiddeti17 Ağustos 2026Yatay Şiddet16 Ağustos 2026Öfke Toplumu1 Ağustos 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026171 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.