Kurallara Niçin Uyulmuyor?
Anket Sonuçlarının
En Önemli Bölümü
Geçen hafta sonunda twitter
üzerinden yaptığım ve 10.407 kişinin yanıtladığı anketin en çarpıcı bölümü son
iki soruya verilen yanıtlardı.
5’inci soruya verilen yanıtlardan
anketi yanıtlayanların yüzde 99’unun toplumun çoğunluğunun kurallara uymadığı,
uyanların da ilk fırsatta uymama yolunu seçtiği kanısında olduğu ortaya
çıkıyor. 6’ncı soruya verilen yanıtlardan da yine anketi yanıtlayanların yüzde 99’unun
kural koyma yetkisinde olanların genellikle kurallara kendilerinin ya hiç uymadığı
ya da bazen uyduğu bazen de uymadığı kanısında olduğu anlaşılıyor.
Söz konusu ankette yer alan bu
iki soruya verilen yanıtlar benim düşünceme göre toplumun kurallara niçin
uymadığını sergileyen anahtarları içeriyor.
Kurallar ve
Bunlara Uyulmamasının Nedenleri
Bir toplumun çoğunluğu niçin
kurallara uymaz ya da başkalarının uymadığını düşünür? Kanımca bu sorunun birkaç
anlamlı nedeni olabilir.
Her şeyden önce kuralların doğru
kurallar olup olmadığına, yaşama uygun olup olmadığına bakmak gerek. Öyle bazı
kurallar var ki yaşama uygun olmadığı için insanlar onlara uymuyor. Bunun için
basit bir örnek vereceğim. Sarıyer’deki ana caddeye yukarı taraftan arabayla
geldiğinizde yol sağa doğru sahile devam eder. Tam o noktada sola da yol vardır
ve o yol Sarıyer’in iç kısmına gider. O noktada sola dönüş yasağı tabelası
vardı (yıllarca durdu şimdilerde kaldırıldı.) Yukarıdan gelip de Sarıyer’in iç
kısmına gitmesi gerekenler bu yasağa uyduğunda sağdan sahile doğru devam edip
ileriden U dönüşü yaparak geri gelip o yola girmek zorunda kalıyordu. Bu hem
gereksiz zaman kaybı hem de trafik açısından tehlikeli bir durum olduğu için
arabalar yasağı dinlemiyor ve sola dönüyordu. Bazen orada trafik polisi de
oluyor, yasağa uymayanlara ceza kesmek yerine o da hızlı dönmeleri için
sürücülere işaret ediyordu. Şemayı şöyle göstereyim.
Bu son derecede yanlış ve
gereksiz işaret hem bir işe yaramıyor hem de insanları kuralları çiğnemeye
adeta teşvik ediyordu. İnsanların bu işarete uymamaları kurala uymama olarak
adlandırılabilir mi? Burası tartışmalı. Kurallar mantıklı olmalı, bir başka
ifadeyle kurala uymanın mantıklı bir nedeni olmalı. Böyle bir neden yoksa
insanlar mantıklı davranmayı seçiyor ve kurala uymuyorlar.
Yanıtlamamız gereken ikinci soru
kurallara uymamanın cezasının olup olmadığı ve varsa bu cezanın eşitlik
kurallarına uygun olarak uygulanıp uygulanmadığı meselesi. Türkiye, belki de
dünyada en çok yasası, kuralı olan ülkelerden birisidir. Sorun kural eksikliği
değil. Kurallarımızın bir bölümü yanlış ya da yaşama ters, bir bölümüne ise
yeterince ceza uygulanmıyor. Örneğin kitaplar, korsan olarak basılıyor,
yazarın, yayınevinin telif hakları ihlal ediliyor, ihbarlar yapılıyor ama sonuç
yok. Bunları yapanlar cezalandırılmıyor. Ya da cezalar caydırıcı değil.
Yanıtlamamız gereken üçüncü soru kuralları
koymak ve uygulamak durumunda olan kamu görevlisi ve siyasetçilerin bu
kurallara kendilerinin uyup uymadığı konusu. Toplumun kuralları çiğnemesinin
altında yatan en önemli meselelerden birisi olarak bu konu öne çıkıyor. Sıkışık
trafikte yoldan geçecek kamu görevlisi veya yöneticisi için yolun kesilmesi,
trafik kurallarının çakar lamba ve siren eşliğinde ihlal edilmesi, insanları
kural dışılığa özendiriyor. Bunun daha ileri aşaması olarak pek çok arabanın
çakar lambası eşliğinde emniyet şeridinden gittiğini gören insanlar kurallara
uydukları için kendilerini haksızlığa uğramış hissediyor ve onlar da aynı yola
başvuruyor. Oysa gelişmiş ülkelerde bunu yalnızca göreve gitmek kaydıyla
itfaiye, polis ve ambulans araçları yapabiliyor. Kuralları koyanlar ve
uygulamak durumunda olanlar topluma kötü örnek olduklarında insanlar onlara
bakarak aynı tavrı göstermeye yöneliyorlar.
Bir başka önemli mesele af
yasalarının yarattığı olumsuzluklar. Af yasaları insanları kurallara uymamaya
teşvik ediyor. Vergisini zamanında ve tam olarak ödeyen insanlar, vergisini
ödemeyenlere ikide bir af getirildiğini gördüklerinde kendilerinin haksızlığa
uğradığını düşünüyorlar ve bu tekrarlandıkça onlarda da kural dışına çıkma
eğilimi artıyor.
Kurallara uymayanları uyarma ve
şikâyet etme meselesi de oldukça karışık. Burada iki durum söz konusu: (1) Çoğu
insan kural dışılığı bildirme meselesini ispiyonculuk olarak görüyor. Bu bir
eğitim sorunu. Birçok Avrupa ülkesinde ve ABD’de insanlar tam tersi görüşe göre
eğitiliyor. Bu tür bir kural dışılığa tanık olup da bildirmeyen kişinin kural
dışı davranışı desteklemiş olduğu düşünülüyor. O nedenle gelişmiş ülkelerin
çoğunda bu şekilde davranan kişiler yetkililere şikâyet ediliyor. (2) Kural
dışılığı şikâyet etmeye niyetli olan kişilerin, bu davranışının şikâyet ettiği
kişinin saldırısıyla sonuçlanması endişesi taşıdığı için, şikâyetçi olmamayı
seçtiği gerçeği de var Türkiye’de. Yazıma yorum yapan ya da tweet ile katkıda
bulunan çoğu izleyici bu endişesini dile getirdi. Bazıları şikâyetinden sonuç
alamadığını hatta tam tersine şikâyet ettikleri yetkilinin neredeyse
kendilerini suçlu çıkardığını, bazıları da kurallara uymayan kişiyi uyardıklarında
bu kişi tarafından fiziksel saldırıya uğradığını yazdı. Ki bunların örneklerine
çoğumuz kendi yaşamımızda da doğrudan tanık oluyoruz ve yaşıyoruz.
Çözüm Nerede?
Kurallara uyulması için: (1)
Kuralları yaşama uygun hale getirmek gerekir. Yaşama ters kurallara uyulmuyor. (2)
Kurallara uymayan kim olursa olsun hangi mevki ya da makamda bulunursa bulunsun
aynı şekilde cezalandırılması gerekiyor. (3) Kurallara uyma konusunda kimseye
ayrıcalık tanınmaması, polis, ambulans ve itfaiye dışında kimseye geçiş
üstünlüğü verilmemesi gerekiyor. (4) Af yasası uygulamasının tümüyle terk
edilmesi şart görünüyor.
Bu söylediklerimin olabilmesi
için her şeyden önce hukukun üstünlüğü ilkesinin yaşama geçirilmesi gerekiyor. Bir
yerde hukukun üstünlüğü, yargının tarafsızlığı ve bağımsızlığı söz konusu değilse
orada ekonomiden sosyal yaşama, siyasetten yargıya, günlük yaşamdan futbola
kadar hiçbir şeyin doğru dürüst işlemesi mümkün görünmüyor.
Sosyoloji konusunda
Amir Şiddeti17 Ağustos 2026Yatay Şiddet16 Ağustos 2026Öfke Toplumu1 Ağustos 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026106 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.