Bir Haftada Piyasada Olanlar
Günümüzde konvertibilite[i] bir ülke
parasının hiçbir engelle ya da kısıtlamayla karşılaşmaksızın o anda geçerli
olan kurdan bir yabancı paraya çevrilebilmesi demek. Örneğin 1.000 TL’yi
verdiğinizde bankalar size karşılığında istediğiniz yabancı parayı o anda
geçerli olan kurdan vermek durumundalar. Ya da tam tersine elinizdeki 1,000
Doları veya Euro’yu verdiğinizde bankalar size o anda geçerli kurdan karşılığı
olan TL’yi ödemek zorundalar. Günümüzde konvertibilite bu anlama geliyor.
Türkiye 1990 yılında konvertibiliteye geçti ve TL konvertibl para birimi haline
geldi. Bunun sonucu olarak Türkiye’de bankalar döviz getirene o gün geçerli
olan kurdan TL veriyor veya TL hesap açabiliyor, ya da TL’si olup da döviz
almak isteyene yine o gün geçerli olan kurdan döviz veriyor veya döviz hesabı
açabiliyor.
Swap, en basit tanımıyla; varlıkların,
faizlerin, dövizlerin değiş tokuş edilmesi anlamına gelen İngilizce bir kelime.
Finansal piyasalar ve döviz açısından bakarsak; dövizin aynı anda ve tek işlemle farklı vadelerde
alım/satım işlemini ifade ediyor. Bu ifadeleri, sayısal olarak ve
basitleştirerek (faizi, vadeleri, takası ve alım satım kur farklarını da ihmal ederek) örneklendirelim.
Diyelim ki TL’nin değer
kaybedeceğini düşünen bir yabancı 1.000 Dolarını bir Türk Bankasına mevduat
olarak yatırıyor ve aynı bankadan bu parayı teminat gösterip o günkü kurdan (5,00
diyelim) 5.000 TL borç alıyor. Diyelim ki bu yabancı aynı gün aldığı bu borçla
hemen 1.000 Dolar alıp yine aynı bankaya 1.000 Dolarlık mevduat daha yapıyor.
Bu durumda bu yabancı 1.000 Dolar getirerek bankada 2.000 Dolarlık hesap açmış
ve 5.000 TL borçlanmış oluyor. Bir hafta sonra kur 5,50 TL’ye çıkmış olsun. Bu
durumda bu yabancı 2.000 Dolarlık mevduatını bu yeni kurdan (5,50 TL) bozarak
karşılığında 11.000 TL elde edecek demektir. Bu paradan 5.000 TL’lik borcunu ödeyince
elinde (11.000 – 5.000 =) 6.000 TL kalır. Bunu o günkü kurdan Dolara çevirince
(6.000 / 5,50 =) 1.090 Doları olacak. Özetle bu yabancı 1.000 Dolar getirerek
bir haftada 90 Dolar kazanmış olacaktır. Bir haftada yüzde 9 kazanç çok yüksek
bir kazançtır.
Türkiye, bu yüksek kazançları
önlemek için TL’ye erişime kısıtlamalar getirerek bu işlemleri önlemeye ve
kurdaki yükselmeyi denetlemeye çalıştı. Bu kısıtlamaları aşmak ve TL bularak
yeniden koydukları dövizleri alıp çıkmak isteyen bu sefer yabancılar
ellerindeki hisse senetlerini ve Türk tahvillerini satmaya başladılar. Bu
durumda hisse senetlerinin fiyatları düştü, borsa çöktü, tahvil fiyatları düştü
ve (ters yönlü ilişki nedeniyle) tahvil faizleri hızla yükseldi.
Sonuçta Dolar kuru, hala yüksek
olmakla birlikte, bu eylemin başladığı düzeye göre düştü ama bunun maliyeti
borsanın çökmesi ve tahvil faizlerinin artması oldu. Daha da önemlisi Türkiye,
istendiği zaman TL ile diğer paraları değiştirmediği için TL’nin
konvertibilitesi uluslararası finans piyasalarında sorgulanmaya başladı.
Akla şu soru geliyor: TL
böylesine bir spekülatif atak altındayken Türkiye bu saldırıya karşı ne
yapmalıydı? Bu soruya yanıt ararsak yanlış yola gireriz ve çıkışımız muhtemelen
şark kurnazlığına dönük geçici ve yanlış bir yol olur. Doğruyu bulmamız için
soruyu şöyle sormamız gerekiyor: Türkiye ve TL niçin böyle bir spekülatif atağa
maruz kaldı?
Her şeyden önce dünya
ekonomisinde beklentilerin olumsuz bir yön alması ve bunun etkisiyle Fed’in ve
AMB’nin kısa sayılacak sürede karar değiştirerek faiz artırımlarını ve parasal
sıkılaştırmayı ertelemeleri para piyasalarını ciddi dalgalanmalarla karşı
karşıya bıraktı. Böyle bir durumda yerel piyasada ek sorunlar yaratmayarak
risklerin artmasını önlemek gerekir. Oysa Türkiye, Mart sonunda yapılacak yerel
seçimleri bir genel seçim havasına sokarak riskleri artıracak bir çok eylem ve
söyleme imza attı. Bunun sonucunda riskler hızla arttı. 18 Mart’ta 310’a
gerilemiş olan CDS primi[ii], 20
Mart’ta 334’e, 22 Mart’ta 397’ye, 26 Mart’ta 417’ye ve 28 Mart’ta 475’e
fırladı. Bu risk artışı yeniden makul düzeylere gerilemezse faizler artmaya
devam edecek. Sonuçta riskleri önlemek yerine riskleri artıracak bir eylemler
ve söylemler dizisiyle devam etmeyi seçen Türkiye, çoğu kez olduğu gibi nedeni
ortadan kaldırmaya yönelik hamleleri yapacak yerde sonuca müdahale etmeye
yönelerek borsayı çökertmek, faizleri yükseltmek gibi ağır bedeller ödemek
durumunda kaldı.
Geçen haftada yaşananlar
sonucunda finansal piyasalardaki göstergeler şöyle bir görünüm sergilemiş oldu.
Gösterge
|
22.03.2019
|
29.03.2019 Sabah 8,50
|
Değişim (%)
|
USD/TL
Kuru
|
5,7593
|
5,5956
|
-2,8
|
Gösterge
Faiz (%)
|
18,58
|
21,21
|
14,2
|
BIST
100
|
99.835
|
92.120
|
-7,7
|
CDS
Primi
|
397
|
455
|
19,6
|
Görüleceği üzere Türkiye, USD/TL
kurunu düşürdü ama bunu bütün diğer piyasa göstergeleri bozma pahasına yapmış
oldu. Doları düşürmenin maliyeti borsayı çökertmek, faizleri yükseltmek ve risk
primini tırmandırmak oldu. Oysa riskleri düşürecek adımlar atılsaydı aynı
sonuca (hatta belki daha iyi bir sonuca) diğer göstergeleri bozmadan
ulaşılabilecekti.
21’inci yüzyılda piyasa, tanzim
satışlarla, polisiye önlemlerle yürütülebilecek bir yer değildir. Hele hele
finansal piyasalar bu tür kısıtlamalara, düzenlemelere kesinlikle uygun yerler
değildir. Bu işler güven ve itibar işidir. Güven bir kez sarsıldığında bir daha
o piyasalarda normal koşullarda iş yapmak çok kolay değildir.
Özellikle yaşanan sert rekabet
nedeniyle dış finansmana ulaşmanın zorlaştığı bir dönemde Türkiye için
gelecekteki referansları yönünden ilave zorluklara yol açacak bir hafta
yaşandı. Bütün bu hamlelerin yarattığı imaj bozulması, itibar zedelenmesi,
güven kaybının bize nelere mal olacağını ileride daha net göreceğiz.
[i] Konvertibilite; Fransızca bir kelime ve çevrilebilme,
dönüştürülebilme anlamına geliyor. Eskiden kâğıt paralar altın karşılığı
basılırdı. Konvertibilite bir kâğıt paranın altına dönüştürülebilmesi demekti.
Yani elinde kâğıt para olan her kişinin o parayı verip karşılığında Merkez
Bankası’ndan teorik olarak o paranın karşılığı kadar altını isteme hakkı vardı.
Zaman içinde paralardan altın karşılığı kalkıp paralar karşılıksız kalınca
konvertibilite de karşılıksız kaldı. 1980’lerde bu kez sermaye hareketleri
serbest kalmaya başlayınca konvertibilite de anlam değiştirdi.
[ii] CDS (Credit Default Swap); bir kişi ya
da kuruluşun, kredi sahibinin karşılaşabileceği alacağın ödenmemesi riskini
belirli bir bedel karşılığında üstlenmeyi kabul etmesinin bedelidir. Bu
çerçevede bir anlamda sigorta gibi çalışır. Yunanistan devletinin borçlanma
tahvilini alan bir kurum düşünelim. Bu kurum bu tahvil karşılığında Yunan
devletine belirli bir faiz karşılığında belirli bir süre için kredi vermiş
olur. Vade sonunda tahvili verecek ve anaparasını, birikmiş faiziyle birlikte
geri alacaktır. Diyelim ki bu kurum Yunanistan’ın bu tahvilin bedelini geri
ödeyeceğinden endişe duyuyor olsun. Bu durumda bu kurum bu tahvili CDS işlemi
yapan kuruluşa götürecek ve ona belirli bir bedel ödemek suretiyle Yunan
devletinin vade sonunda ödememesine karşılık CDS şirketinin ödemesi garantisini
satın alacaktır. İşte bu kurumun CDS şirketine ödediği prime CDS primi (risk
primi) deniyor. Bir ülkenin ya da şirketin CDS primi ne kadar yüksekse
borçlanma maliyeti de o kadar yüksek demektir. Çünkü bu prim ister istemez
faize yansımaktadır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026235 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.