Faiz Meselesi: Kitap İncelemesi
Faiz nedir? Nereden doğmuştur?
Tarihi nedir? Kutsal kitaplar faizi niçin yasaklamıştır? Yasaklanan faiz
hangisidir? Riba ile bugünkü faiz arasında bir fark var mı? Bu sorular
günümüzde başta İslam dünyası olmak üzere dünyada fazlasıyla kafa yorulan sorular.
Kimisi faizi asla yaklaşılmaması gereken bir tabu olarak görürken kimisi de
bunun basit bir ekonomik işlem olduğunu ve kiradan farkı olmadığını savunuyor.
Son günlerde Faiz Meselesi adlı
bir kitabı okuyorum. Kitaba 19 bilim insanı yazılarıyla katkı yapmış (Kitabın
künyesi şöyle: Faiz Meselesi: Tarihten Örnek Uygulamalar, Derleyenler: Murat
Ustaoğlu ve Ahmet İncekara, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, Mayıs, 2019.)
Kitaptaki yazılar bir tarih ve
konu silsilesi içinde yer alıyor, dolayısıyla kitap farklı yazarların elinden
çıkmış ve onların birbirinden farklı görüşlerini yansıtıyor olsa da son
derecede tutarlı bir bütün oluşturuyor. Yazarların bir bölümü ekonomi ve
ekonomiyle ilgili alanlarda öğrenim görmüş, bir bölümü de ekonomi ve ilahiyat
öğrenimini birlikte görmüş akademisyenler. Dolayısıyla hepsi konunu uzmanı ve
konu üzerinde zaman harcamış kişiler.
Kitapta binlerce yıl önce faizin
nasıl doğduğundan başlayarak günümüz bankacılık düzenlemelerine kadar gelen,
olaylarla desteklenmiş analitik değerlendirmeler var. Birçok ilginç konu dikkat
çekiyor. Mesela tapınakların borç alışverişinde ilk sistemli ve kayıtlı
merkezler olduğunu ve bugün tefecilik faizi diye bildiğimiz çok yüksek
faizlerin ilk kez tapınaklarda alındığı bilinen bir gerçek. Buna karşılık o
dönemde ortaya çıkan tefecilerin, tapınaklardaki bu yüksek faizden daha düşük
oranlarda faiz uyguladıkları ve bir anlamda ters tefecilik yaptıkları pek
bilinen bir şey değil. Tefecilerin ortaya çıkışının gerçek tefeci konumundaki
tapınakların tekelci yapısını kırmaya yönelmesi ilginç bir ironi. Yani asıl
tefeciler dini temsil eden tapınak rahipleri olurken, sivil tefeciler onların
tekelci konumunu kırmak için çıkıp daha düşük faizle işlem yapıyorlar.
Faizi bütün dinler yasaklamış
görünüyor. Bu yasağın kökeni Platoncu - Aristotelesçi yaklaşımlara kadar geriye
gidiyor. Hatta paradan para kazanma deyimi bile o kadar eski. Dinlerin hepsi bu
yasağı oradan devralıp devam ettirmişler. Yasağın ilk kez ve en ağır biçimde yer
aldığı din Yahudilik (İslamdaki ribanın karşılığı Yahudilikte ribbit.) Buna karşılık faizi en fazla uygulayanlar ve
bu yolla zengin olanlar da Yahudiler. Çünkü zaman içinde Yahudi din düşünürleri
faiz yasağını yumuşatan, hatta kaldıran yorumlar getirmişler. Faiz yasağı zaman
içinde Hristiyanlıkta da yumuşatılarak ortadan kalkmış bulunuyor. Yasağı
günümüze taşıyan tek din İslam. Kitapta, Kur’an’da geçen riba ile bugünkü
faizin karşılaştırmasını yapan değerlendirmeler var. Riba ile bugünkü faiz
arasında bire bir aynılık var mı? Bu konuda belli başlı iki görüş var. İlki bu
iki kavramın tamamen aynı olduğu görüşü. Dolayısıyla dün olduğu gibi bugün de
riba ya da faiz yasaktır, haramdır. İkinci görüş riba ile faizin aynı şeyler
olmadığı görüşü. Bu görüş çerçevesinde riba, dönemin koşullarının belirlediği
bir tefeci faizidir. Oysa günümüzde faiz, devletin koyduğu kurallar
çerçevesinde kurumlar (bankalar) eliyle uygulanan düzenlenmiş bir bedeldir.
Kitapta bu görüşlerin tartışılmasını, çeşitli filozofların, yazarların
görüşleriyle ayrıntılı olarak bulmak mümkün.
Osmanlı toplumunda faizsiz finans
arayışlarının yaygın biçimde gündeme geldiği biliniyor. Bulunan çözümlerden
birisi olan ve geri alım koşuluyla yapılan satışı ifade eden bey’ul vefa’nın
geliştirilmiş hali olan bey’lil-istiğlal bugünkü faizsiz finans sisteminin
temelini oluşturuyor. Kişi sattığı malı geri satın almayı taahhüt ederek
sözleşme süresince kiralamış oluyor. İşin özünde bugün uygulanan faizden hiçbir
farkı yok. Kişinin satışı ve geri alım işlemini karşılıklı olarak (cebir
işlemindeki gibi) iptal edersek geriye paranın kirası yani adına ne dersek
diyelim faiz kalıyor.
Günümüzde ekonomi teorisi olarak
okutulan neoklasik ekonomi yaklaşımının da temelini oluşturan Alfred Marshall
ve John Maynard Keynes’in faiz konusundaki görüşlerine de değiniliyor kitapta. Marshall
faizi ‘tasarruftan ve paranın tatmininden vazgeçmenin ve beklemenin ödülü’
olarak tanımlarken Keynes ‘para sahibinin parayı nakit olarak elinde
bulundurmaktan (likiditeden) vazgeçmesinin bedeli’ olarak tanımlıyor. Kutsal
kitapların tanımları dışına çıkıp da konuya ekonomi sistemi açısından
bakıldığında bu tanımlar olayın özünü açıklıyor.
Kitapta Ekim 2002’de Mısır Din
İşleri Yüksek Kurulu’nun banka faizinin helâl olduğuna ilişkin yayınladığı fetva
da yer alıyor. Akla uygun olan yorum da budur. Çünkü kutsal kitapların indiği
dönemde faiz bir standarda sahip olmayan ve tefeci faizi konumunda olan bir
uygulamaya sahipti. Günümüzde devletin (merkez bankalarının ve bağımsız
bankacılık otoritelerinin) denetimi altında olan bankacılık sisteminde büyük
ölçüde standardize edilmiş ve tefecilik uygulamasından çoktan çıkmış bir faiz
sistemi söz konusu. Bu açıdan bakarsak faiz, kâra göre ve hatta kiraya göre çok
daha fazla denetim altında, çok daha fazla standartlaşmış bir getiridir.
Kitabın tümünden örnekler vermem
mümkün değil ama faiz konusunda çalışma yapacak olanlara ve faizin antik
dünyadan bugüne nasıl evrim geçirdiğini merak edenlere bu çok önemli kitabı
okumalarını öneriyorum.
kitaplar konusunda
Kitaplar ve Yorumlar 2026 225 Ekim 2026Kitaplar ve Yorumlar 202629 Temmuz 2026Yılın Sonuna Doğru Okuduğum Kitaplar 7 Aralık 2025Kitaplar ve Yorumlar 2025 327 Eylül 2025228 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.