Merkez Bankası Bağımsızlığının Evrimi
Merkez Bankası Başkanının görevden
alınmasıyla yeniden gündeme gelen Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın
bağımsızlığı meselesi iyiden iyiye dallanıp budaklandı ve özünden uzaklaştı. Tartışmalar
araç bağımsızlığı, amaç bağımsızlığı ikileminde tıkandı. Oysa Merkez Bankasının
bağımsızlığı meselesi özünde kâğıt para basımı konusunda siyasal iktidardan
bağımsız olmasıdır.
Merkez bankası bağımsızlığı ilk
kez David Ricardo’nun 1824’de para arzını sağlayacak olan merkez bankasının harcama
yapan hükûmetten farklı bir kurum olması gerektiğini ifade etmesiyle gündeme
gelmiştir.
İşin özü budur. Madeni paranın
yerini almaya başlayan kâğıt para, parasal genişleme işini iyiden iyiye
kolaylaştırdı. Ne kâğıdın ne de mürekkebin sınırı vardı. Birkaç liralık
masrafla binlerce liralık kâğıt para basılabiliyordu. Bu imkân hükümetlere
diledikleri kadar para basma yetkisi veriyordu. Özellikle Birinci Dünya Savaşı
sonrasında birkaç ülke dışındaki bütün ülkeler kâğıt para basımı karşılığında
kasaya altın koyma işini de bırakınca karşılıksız kalan kâğıt paranın
çoğaltılmasının önünde engel kalmadı. İşte merkez bankası bağımsızlığı burada
devreye girdi. Merkez bankası, hükümetlerin istediği kadar para basmayacak,
ekonomik gereklere uygun para basacaktı. Para basma kararı Merkez Bankası’na
ait olacak ve ona müdahale edilmeyecekti. Gerçek bağımsızlık buydu, hala da budur.
Merkez bankaları uzun süre bu
bağımsızlığı para arzını[i] kontrol için
kullandılar. Para arzı üzerine kısıtlar koydular ve enflasyonu yükseltmemek
için para arzını genişletmemeye çaba gösterdiler. Ne var ki özellikle sermaye
hareketlerinin serbest kalmasından sonra merkez bankasının para arzını
denetleme olanağı giderek azaldı. Türkiye’deki tanımıyla en geniş para arzı
olan M3 şöyle oluşuyor:
M3 = (Dolanımdaki Banknotlar +
Madeni Paralar) – Banka Kasalarındaki Nakit + Vadesiz Mevduat + Vadeli
Mevduat + Repo + Para Piyasası Fonları + Bankalarca İhraç Edilen Menkul
Kıymetler
Bu para arzı tanımı çerçevesinde merkez
bankasının doğrudan denetleyebileceği bölüm M0 ya da en dar anlamda para arzı denilen
‘(Dolanımdaki Banknotlar + Madeni Paralar) – Banka Kasalarındaki Nakit’ kısmıdır.
Merkez Bankası dolanıma yeni para sokmayarak (para basmayarak) bu bölümü
doğrudan denetleyebilir. Buna karşılık çok daha büyük bir miktarı ifade eden geri
kalan kısım üzerindeki denetim etkisi ancak dolaylı yollardan olabilir. Zorunlu
karşılıkları artırarak veya azaltarak kredi hacmini denetleyebilir, bankaları fonlamakta
kullandığı faizleri yükselterek veya düşürerek mevduat ve kredi hacimlerini
etkileyebilir, açık piyasa işlemleri aracılığıyla piyasadaki likiditeyi değiştirerek
bu etkileri güçlendirebilir. Bu sayılan etkiler hiçbir zaman M0 üzerindeki
dolaysız etkiler kadar güçlü değildir. Merkez Bankası’nın bu sayılan araçlarla bankaların
yurtdışından kredi alması ve bunu içeride krediye çevirmesi üzerindeki etkisi daha
da zayıftır.
Öte yandan bankaların banka
parası (kaydi para) yaratma yeteneğinin büyüklüğü küçüklüğü de para arzını
etkiler.[ii] Merkez bankası,
bankaların banka parası yaratma yeteneğini de yine zorunlu karşılık oranları ve
faiz oranlarını değiştirerek etkilemeye çalışır.
20’nci yüzyılın ilk üç çeyreğinde,
sermaye hareketleri bu kadar serbest değilken yani para ülkeler arasında bu
kadar kolay seyahat etmezken, para arzını bu araçlarla denetlemek nispeten
kolaydı. Son 40 yılda bu araçlara ekleme yapmak konusunda en belirgin katkı
makro ihtiyati politikalar adı altında geldi.[iii] Ne var
ki bu katkı da para arzını denetlemek konusunda fazla etkili olamadı. 21’inci
yüzyılda sermaye hareketlerinin giderek küreselleşmesi ve kredi tavanı gibi doğrudan
denetimlerin yerini faiz gibi dolaylı denetimlerin alması sonucu merkez bankalarının
para arzı üzerindeki denetimi de giderek sınırlı ve maliyetli hale gelmeye
başladı. Bu durum dış kaynaklara fazla bağlı olan ve kur etkisini daha fazla
hisseden gelişme yolundaki ekonomilerde kur etkisinin enflasyonist baskı
yaratmasını önlemek için daha yüksek faiz verilmesine yol açtı. Merkez bankaları
para arzı ve dolayısıyla enflasyon üzerinde yitirmeye başladıkları etkiyi
yeniden kazanabilmek için farklı yöntemler denemeye yöneldiler. Bu yöntemler
içinde en yaygın başvurulanı enflasyon hedeflemesi oldu. Bu yöntemde merkez
bankaları bir enflasyon hedefi belirleyip para politikasını o hedefi tutturmak
üzere kullanmaya başladılar. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası da 2001 krizi
sonrasında enflasyon hedeflemesi yöntemini para politikasının temel yöntemi
haline getirdi ve uygulamaya yöneldi. 18 yıldır süren bu uygulama üzerinde bir
değerlendirme yaptığımızda başarılı sonuçlar alınamadığını görüyoruz. Bu dönem
boyunca birkaç yıl dışında enflasyon hedefinden büyük sapmalar ortaya çıktı. Önceki
yıllarda başarısızlığın temelinde para politikasının sıkı olmaması etkiliydi, son
2 yıla baktığımızda enflasyon hedeflemesine dayalı para politikasının karşılaştığı
başarısızlıkta özellikle iki konunun etkili olduğunu görüyoruz: (1) Para
politikası yarı sıkı olarak uygulandı. Faizler yüksek tutulurken zorunlu
karşılıklar düşük bırakıldı. Bunda büyümede yaşanan ivme kaybını gidermek
amacıyla hükümete destek olma kaygısı etkili oldu. (2) Maliye politikası para
politikasını desteklemeye yönelmek yerine gevşek tutularak büyüme desteklemek enflasyonu
denetlemeye tercih edildi.
Amacım büyüme ile enflasyon
arasında enflasyonun öncelik alması gerektiğini vurgulamak değil. Eğer büyüme
önceliği almışsa o zaman yüzde 5’lik enflasyon hedefinde ısrar etmenin anlamı olmadığını
gündeme getirmek istiyorum. Çünkü memur ve işçi ücretlerini baskı altında
tutmak üzere Merkez Bankası’na bu tür hükümet kaynaklı bir hedef empoze
edilmesi yılsonunda ciddi itibar kaybına yol açıyor.[iv]
29.09.2009 günü, o zaman yazı
yazdığım, Radikal Gazetesi’nde Merkez Bankası Bağımsızlığı başlığı altında
şunları yazmışım: “Ben bir ülkede Merkez Bankası’nın bağımsızlığını kanunlara
değil üç sorunun yanıtına bakarak anlarım: (1) Merkez Bankası Başkanı hükümetin
izlediği maliye politikasını eleştirebiliyor mu? (2) Hükümet Merkez Bankası
Başkanı’na saygı gösteriyor mu? (3) Merkez Bankası hükümetin politika
metinlerinde uygulayıcı olarak görevlendiriliyor mu? İlk iki sorunun yanıtı
evet üçüncününki hayır ise o ülkede Merkez Bankası bağımsız demektir.”
[i] Para arzı,
bir ekonomide bir dönemde piyasada bulunan para stokuna verilen addır. M
harfiyle gösterilir. Bu kavram emisyon hacminden farklıdır. Çünkü içinde
emisyon yani dolanımdaki banknotlar ve madeni paralara ek olarak başka satınalma
araçları da vardır. Para arzının çeşitli şekillerde ölçülmesi mümkündür. Bu
ölçümler genellikle iki grupta toplanır dar para arzı ve geniş para arzı. Dar
para arzı iki şekilde ölçülür: M0 ve M1.
M0, en dar anlamdaki para arzıdır.
TCMB tarafından dolanıma çıkarılmış banknotlarla, Darphane tarafından dolanıma
çıkarılmış madeni paranın toplamından bankaların kasalarında bulunan nakit
paranın düşülmesiyle bulunan toplamı gösterir. Yukarıda emisyonu
anlatırken değindiğimiz dolanımdaki paraya eşittir.
M0 = (Dolanımdaki Banknotlar +
Madeni Paralar) – Banka kasalarındaki nakit
2018 Sonu itibarıyla M0 = (137,2 – 13,8)
= 123,4 milyar TL
M1, M0’a bankalarda bulunan vadesiz
mevduatın da eklenmesiyle ortaya çıkar.
M1 = M0 + Vadesiz Mevduat
2018 Sonu itibarıyla M1 = 123,4 +
389,1 = 512,5 milyar TL
Geniş para arzı da iki şekilde
ölçülür: M2 ve M3.
M2, M1’e vadeli mevduatların
eklenmesiyle bulunur.
M2 = M1 + Vadeli mevduat
2018 Sonu itibarıyla M2 = 512,5 + 1.428,1
= 1.940,6 milyar TL
M3, en geniş para arzı olup M2’ye
repo ve para piyasası fonları ve bankalarca ihraç edilen menkul kıymetler
eklenerek bulunur.
M3 = M2 + Repo + Para Piyasası Fonları
+ Bankalarca İhraç Edilen Menkul Kıymetler
2018 Sonu itibarıyla M3 = 1.940,6 +
47,7 = 1.988,3 milyar TL
[ii] Bankalar,
para arzını asıl olarak kredi açarak etkilerler. Açılan her birim kredi para
yaratmaya yol açar. Bunu bir örnekle açıklayalım. Bir kişinin bankaya 100.000
TL mevduat yatırdığını varsayalım. Banka bu yatırılan para karşılığında belirli
bir oranı keserek bu miktarı Merkez Bankası’na yatırmakla yükümlüdür. Buna
zorunlu karşılık denir. Diyelim ki bu oran yüzde 10 olsun. Bu durumda banka
yatırılan 100.000 TL’nin 10.000 TL’sini Merkez Bankası’na zorunlu karşılık
olarak yatırmak üzere ayıracaktır. Banka, kalan 90.000 TL’yi yeni kredi olarak
kullandırabilir. Diyelim ki 90.000 TL’yi alan kişi bu parayı hemen
kullanmayarak bankada 90.000 TL’lik mevduat açmış olsun. Bu durumda banka
kendisine yatırılan 90.000 TL’nin yüzde 10’unu zorunlu karşılık olarak ayıracak
ve kalan 81.000 TL’yi yeniden kredi olarak kullandırabilecektir. Bu işlem böylece
devam eder ve teorik olarak toplam miktar 1.000.000 TL'ye çıkabilir. Buna banka parası ya da kaydi
para deniyor.
2018 yıl sonu itibarıyla Merkez
Bankası’nın dolaşıma çıkardığı para 132,7 milyar TL’dir. Buna karşılık M3
toplamı 1.988,3 milyar TL’dir. M3 toplamından Merkez Bankası’nın dolaşıma
sürdüğü tutarı düşersek (1.988,3 – 137,2 =) 1.851,1 milyar TL bankaların para
arzına katkısı olarak karşımıza çıkar. 2018 yılında bankaların topladığı
mevduat ve fonların toplam tutarı 2.036 milyar TL, açtıkları kredilerin toplam
tutarı 2.395 milyar TL olduğunu dikkate alırsak bankaların para arzına ne kadar
büyük bir katkı yaptığını görmüş oluruz.
[iii]
Makro ihtiyati önlemler için bkz.: http://www.mahfiegilmez.com/2014/11/makro-ihtiyati-politikalar-ve-turkiye.html
[iv]
Türkiye’de enflasyon hedeflemesinde kullanılan oran Hükümet ve TCMB
tarafından birlikte saptanıyor. Kanımca hükümet, memur, işçi ve emekli maaşı
zamlarını sınırlı tutabilmek amacıyla düşük bir enflasyon hedefi belirliyor ve
bunu Merkez Bankası’nın uygulamasını istiyor. Buna karşılık maliye politikasını
büyüme amaçlı gevşeterek bu hedefin tutturulamamasına katkıda bulunuyor.
merkez bankası faizi konusunda
Merkez Bankası Faiz mi İndirdi?24 Ağustos 2026Fed Faizi İndirirse Ne Olur?17 Eylül 2025Faizi Değiştirmemek Doğru muydu?23 Mayıs 2025Faiz Koridoru 21 Nisan 202593 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.