IMF ve Türkiye
IMF'nin Amacı
Kuruluş amacı ülkelerin
karşılaştığı geçici ödemeler dengesi krizlerini gidermek ve onların ithalat
kısıntısına gitmemelerini sağlayarak dünya ticaretinin daralmasını önlemek olan
IMF 1944 yılında kuruldu.
IMF, kapitalist ekonomi
sisteminin temel önermelerinden birisi olan uluslararası ticaret artışının
dünya refahını artıracağı ilkesi (karşılaştırmalı üstünlükler kuramı)
doğrultusunda çalışan üç kurumdan birisidir. Dünya Bankası, gelişme yolundaki
ekonomilerin altyapı yatırımlarını destekleyerek onların dünya ticaretine ortak
olabilmeleri misyonunu, Dünya Ticaret Örgütü (WTO) ise uluslararası ticaretin
rekabet ve hukuk kurallarına göre çalışmasını sağlamak misyonunu üstlenmiş
öteki iki kurumdur.
IMF’nin 189 üyesi vardır.
Türkiye, IMF’ye 1947 yılında üye olmuştur.
IMF'nin Kaynakları
IMF’ye üye olan ülkelerin,
ekonomik güçlerini yansıtacak bir formülle hesaplanan kota yükümlülüklerini IMF’ye
taahhüt etmesi ve belirli bir miktarını yatırması gerekmektedir. Kota, bir
çeşit sermayeye katılma payıdır. IMF’deki kotalar toplamı 477 milyar SDR’dir
(SDR ya da özel çekme hakları hem bir rezerv türü hem de IMF’nin hesap
birimidir. Dolar, Euro, Yuan, Yen ve Pound Sterlin’in belirli ağırlıklarda bir
sepette toplanmasıyla oluşturulur.) Bugün itibariyle 1 SDR 1,385 dolara eşit
olduğuna göre kotalar toplamı 661 milyar dolar etmektedir. Türkiye’nin IMF’deki
kotası 4.658,6 milyon SDR yani 6,455,6 milyon dolardır.
IMF’nin temel kaynağı kotadır.
Maliyetsiz olduğu için IMF’ye son derecede rahat bir hareket alanı sağlar.
Bununla birlikte bu kaynak IMF’ye bazı hallerde yetmez. O nedenle de zaman
zaman borçlanma yoluna gider. IMF, piyasadan borçlanmaz, üye ülkelerden zengin
olanların Merkez Bankalarından borçlanır. IMF, yeni bir borçlanma fonu
kurulması için üye ülkelerden yetki almıştır. Türkiye de bu fona 5 milyar
dolarlık katkı yapmak üzere taahhütte bulunmuşsa da IMF, Türkiye’den katkı
almamıştır.
Kotanın önemi başlıca üç alanda
ortaya çıkar: (1) IMF’deki oy gücü kotayla belli olur. Türkiye’nin IMF’deki oy
sayısı 48.051’dir. Bu sayı Türkiye’ye IMF’de yüzde 0,95 oranında oy gücü
sağlar. En yüksek oy gücü yüzde 16,52 ile ABD’ye aittir. (2) Ülke IMF’den
destek almak istediğinde desteğin hesabı kotaya göre yapılır. Bu genel kural
son yıllarda sürekli olarak özel uygulamalarla aşıldığı için eski önemini
yitirmiştir. (3) Ülke, IMF’den rezerv (SDR) tahsisi istediğinde bu tahsis
ülkenin kotasına göre yapılır.
IMF'nin Organları
IMF’de üç önemli organ vardır:
Guvernörler Kurulu, İcra Direktörleri Kurulu ve Başkanlık. IMF’yi bir anonim
şirket gibi düşünürsek Guvernörler Kurulu, anonim şirketteki genel kurula, İcra
Direktörleri Kurulu, anonim şirketteki yönetim kuruluna ve IMF Başkanı da
anonim şirketteki genel müdüre (ya da CEO’ya) benzetilebilir.
Guvernörler kurulu yılda iki kez
toplanır ve IMF’nin kuralları, yönetim şekli gibi genel politika konularında
karar verir. İcra direktörleri kurulu IMF’nin guvernörler kurulunun gösterdiği
yönde yönetiminden sorumludur. IMF uzmanlarının yaptığı ülke değerlendirme
raporlarını inceler görüş bildirirler. Ülkelerle yapılacak düzenlemeleri
onaylarlar. IMF Başkanı, IMF’nin günlük yönetimi icra direktörleri kurulu
kararları çerçevesinde yürütmekle sorumludur.
Guvernörler kurulu her üye
ülkenin belirleyip IMF’ye bildirdiği bir guvernör bir de vekilinden oluşur.
Ülkeler genellikle Maliye / Hazine Bakanlarını ya da Merkez Bankası
Başkanlarını IMF’ye guvernör olarak yollarlar.
İcra direktörleri kurulu 24
kişiden oluşur. Bunların 5’i atamayla (ABD, Japonya, Almanya, Fransa ve
İngiltere) 3'ü tek başına seçimle (Çin, Rusya ve Suudi Arabistan) 16’sı da geri
kalan 180 ülkenin oluşturduğu grupların kendi aralarında yapacağı seçimle
belirlenir.
Türkiye'nin IMF'de
Temsili
Türkiye IMF’de Avusturya, Beyaz
Rusya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Kosova, Slovak Cumhuriyeti ve Slovenya ile
birlikte bir grup (constituency) oluşturmaktadır. Bu grupta oy oranlarına
bakılarak İcra direktörü ve icra direktör vekili görevleri Türkiye ile Avusturya
arasında dönüşümlü olarak değişmektedir.
Türkiye’yi IMF Guvernörler
Kurulunda Guvernör olarak Hazine ve Maliye Bakanı ve Guvernör Vekili olarak da
Merkez Bankası Başkanı temsil etmektedir.
Konsültasyonlar ve
Ülke Raporu
IMF, yerine gönderdiği ekiplerle,
üye ülkelerde yılda bir kez konsültasyon çalışması yapar. Bu çalışma sırasında
IMF uzmanları ekonomik verileri toplar bunları ülke ekonomisinin yetkilileriyle
görüşür ve tartışır. IMF heyeti Türkiye’de konsültasyon amacıyla bulunduğu
sırada iş dünyası temsilcileri, işçi temsilcileri, parlamenterler, Hazine ve Merkez Bankası’nın
eski yöneticileri ve ekonomistlerle görüşerek ülke ekonomisi hakkında bilgi
toplar ve elde ettiği bilgileri değerlendirerek ulaştığı sonuçları ülke
değerlendirmesi raporuna yazar. Resmi görevliler dışındaki görüşmelerde Hazine
ve Maliye Bakanlığı’nın bir görevlisi de hazır bulunabilir. Bu konsültasyonun
yapılma şekli ve gerekçesi IMF'nin Anasözleşmesinin 4. maddesinde yer aldığı
için bu rapora "Article IV Consultation Report" (Dördüncü Madde
Değerlendirme Raporu) denir. Uzmanlarca hazırlanan bu rapor İcra Direktörleri
Kurulu'nda görüşülüp onaylandıktan sonra ilgili ülkeye verilir.
IMF Destekleri ve Aldığı Faiz
IMF, ödemeler dengesi sıkıntısına
düşen ya da böyle bir sıkıntıya düşmesi konu olan üye ülkelere çeşitli
destekler sağlar. Bunlardan en yaygın kullanılanı stand by düzenlemesidir
(SBA.) 1 ile 3 yıl arasındaki bir dönemi kapsayan bu düzenlemeyle ülkeleye bir
yandan kotasıyla orantılı bir maddi destek sağlanırken bir yandan da yapılan
programla politika desteği sağlanmaya çalışılır.
IMF’nin stand by düzenlemelerinde
uyguladığı faiz oranı basit faiz oranı adı verilen düşük oranlı bir faizdir. Bu
oran borç alan ülkenin kotasının yüzde 300’üne kadar olan borçlanmalar için
aynıdır. Kotanın yüzde 300’ünü aşan borçlanmalar için 3 yıla kadar 2 puan, 3
yıldan sonra 3 puan ek faiz uygulanır. Buna ek olarak her borçlanma için bir
taahhüt ücreti ödenir. Taahhüt ücreti her 12 ayda bir uygulanır. Kotanın iki
katına kadar kullanımlarda 0,15 puan, iki kat ile on kat arası kullanımlar için
0,30 puan ve on katı aşan kullanımlar için 0,60 puan taahhüt ücreti alınır.
Bunlara ek olarak her kredi çekilişinden 0,5 puan hizmet ücreti alınır.
Türkiye'nin IMF ile Stand By Düzenlemeleri
Aşağıdaki tabloda Türkiye’nin üyeliğinin
başladığı tarihten bugüne kadar IMF ile yaptığı stand by düzenlemelerinin dolar
cinsinden tahsis ve kullanım tutarları yer alıyor.
Tarih
|
Süre (Ay)
|
Tahsis (Milyon USD)
|
Kullanım (Milyon USD)
|
|
1
|
1961
|
12
|
57
|
24
|
2
|
1962
|
9
|
47
|
23
|
3
|
1963
|
11
|
33
|
33
|
4
|
1964
|
11
|
33
|
29
|
5
|
1965
|
12
|
33
|
-
|
6
|
1966
|
12
|
33
|
33
|
7
|
1967
|
11
|
41
|
41
|
8
|
1968
|
9
|
41
|
41
|
9
|
1969
|
12
|
41
|
15
|
10
|
1970
|
12
|
136
|
136
|
11
|
1978
|
24
|
453
|
136
|
12
|
1979
|
12
|
378
|
347
|
13
|
1980
|
36
|
1.888
|
1.888
|
14
|
1983
|
12
|
340
|
85
|
15
|
1984
|
12
|
340
|
255
|
16
|
1994
|
14
|
923
|
696
|
17
|
1999
|
36
|
22.707
|
17.726
|
18
|
2002
|
36
|
19.360
|
17.990
|
19
|
2005
|
36
|
10.060
|
10.060
|
Toplam
|
56.942
|
49.557
|
Tabloya göre bugüne kadar IMF,
Türkiye’ye 19 stand by düzenlemesi eşliğinde toplam 56,9 milyar dolar destek
tahsis etmiş, Türkiye, bu toplamın 49,6 milyar dolarlık bölümünü kullanmıştır.
1980 yılına gelene kadarki kullanımlar son derecede düşüktür. Çünkü unutmamak
gerekir ki Türkiye’nin o tarihlere kadar başlıca ihraç ürünleri fındık, kuru
üzüm, incir gibi tarımsal ürünler ve az sayıda sanayi ürünüdür. Hava koşulları
kötü gidip de mahsul düşük olunca ihracat düşmekte, Türkiye ödemeler dengesi
sıkıntısına girip ithalat yapamaz konuma gelince IMF’nin kapısını çalmaktadır.
25 – 30 milyon dolarlık desteklerle ekonominin kalkınmasını beklemek tuhaf
olur. 1980 yılındaki nispeten büyük destek 24 Ocak kararları ve ekonominin 70
cent’e muhtaç halden kurtarılması amacına dönüktür. 1994 yılındaki destek
tümüyle o yıl yaşanan ve büyük ölçüde kendi hatalarımızdan kaynaklanan krizden
kurtulmak için alınmıştır. 1999 sonunda başlayan ve 2008 yılında sonuçlanan
kredilerin kullanımı ise 2001 krizine giden gelişmeler, 2001 krizi ve sonrası
için kullanılmıştır.
Türkiye 2005 yılındaki son Stand
By Düzenlemesinin 2008 yılı Mayıs ayında tamamlanması sonrası IMF programından
çıkmış ve normal konsültasyonlara tabi konuma gelmiştir.
IMF’nin İki Önemli
Sorunu
IMF, bugünkü görünümü itibariyle,
kapitalizmin temel kuralı olarak kabul edilebilecek olan “parayı veren düdüğü
çalar” ilkesinin tam anlamıyla uygulamaya geçtiği bir kurum görünümündedir.
1990’lara kadar bağımsızlığını bir ölçüde korumuş olan IMF, bu tarihten sonra
ABD Hazinesi’nin bir uzantısı gibi çalışmaya başlamıştır. Bunun temel nedeni
ABD’nin oy gücünün yüzde 17 dolayında olması ve IMF’nin bazı önemli kararları
alabilmesi için en az yüzde 85 oy desteğine sahip olma zorunluluğudur. Her ne
kadar IMF Başkanı Avrupalılar arasından atansa da ABD’nin özellikle kota
artırımlarındaki etkisi kaynak artırımı ihtiyacı duyan IMF’yi ister istemez
ABD’nin güdümüne sokmaktadır.
IMF’nin bugünkü sorunlarından
birisi de kapitalizmin küreselleşmeyle değişen altyapısına uygun politikalar ve
sistemler üretememiş olmasıdır. Kurulan onca komiteye, çalışma grubuna karşın
denetimi sıkılaştırmaktan öteye somut bir sonuç ortaya çıkmış değil. Sermaye
hareketlerinin serbest bırakılmasını ana felsefesi olarak ilan eden ve yıllarca
bu iş için uğraşan IMF’nin bu çabası tam da istediği gibi sonuçlandı. Ne var ki
bu gelişmenin sonucu olarak sermaye hareketlerinin küresel düzende serbestleşmesinin
yaratacağı sorunları hesaba katıp ona göre bir sistem çerçevesi oluşturamamış
olduğu açık biçimde ortaya çıktı.
imf ve türkiye konusunda
IMF’nin Türkiye Ekonomisi 2024 Falı Üzerine Düşüncelerim 24 Nisan 2024Dünya Bankasından Gelecek Parayla İlgili Sorular ve Yanıtlar 11 Nisan 2024Güncel IMF Dosyası 5 Ekim 2022IMF'nin SDR Tahsisleri ve Türkiye'nin Durumu26 Ağustos 202164 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.