Kate Raworth’un Simit Ekonomisi Üzerine Düşünceler
Kate Raworth, 21’inci Yüzyıl İktisatçısı Gibi Düşünmenin Yedi Yolu: Simit
Ekonomisi (Türkçesi: Akın Emre Pilgir), Tellekt Yayınları, 2019
Tellekt Yayınları tarafından yayınlanan
İngiliz İktisatçısı Kate Raworth’un Simit Ekonomisi adlı kitabına yazdığım takdim
yazısını sizlerle paylaşmak isterim.
Kapitalist sistem birçok kriz
yaşadı. Bunların en ağırları; 1873’de başlayan Uzun Depresyon, 1929’da başlayan
Büyük Depresyon, 2008’de başlayan ve
halen devam eden Küresel Kriz’dir. Kapitalizmi açıklayan teori olan Adam Smith
ile başlayıp devam eden klasik ekonomi teorisi 1870’lerdeki krizden sonra
neoklasik yaklaşımla revize edildikten sonra 1929 Büyük Depresyonu sonrası sorgu
masasına yatırıldı. Böylece ilk kez o zaman geçerli olan ekonomi teorisinin bir
işe yarayıp yaramadığı tartışma konusu oldu. Ardından Keynesyen ekonomi teorisinin
tamamlayıcı katkıları devreye girdi. Böylece ana akım ekonomi teorisi klasik,
neoklasik ve Keynesyen teorilerin bir karışımı haline geldi. Sonradan bu yaklaşıma
birçok katkı daha yapılmış olsa da ana çerçeve hep neoklasik teori ve Keynesyen
teori karışımı olarak kaldı.
Küresel kriz, bütün bu katkılarla
yetkinleşmiş olduğu düşünülen ana akım ekonomi teorisinin krizi öngörmek ve
önlemek bir yana krizden çıkışta bile işe yarayıp yaramadığı sorusunu gündeme
taşıdı.
Birleşik Krallık başbakanı Gordon
Brown’ın kriz dönemlerinin geride kaldığını açıklamasından ve Fed başkanı Ben
Bernanke’nin “Büyük Ilımlılaşma” yı selamlamasından kısa bir süre sonra çıkan
küresel kriz, o zamana kadar dikkatlerden kaçmış olan Minsky’nin istikrarın
istikrarsızlık yarattığını açıkladığı hipotezini gündeme taşıdı. Kate Raworth’un değindiği konu çok önemli: “Gordon
Brown şu itirafta bulunmuştu: Tek tek kurumlara bakan gözetleyici bir sistem
yaratmıştık. Bu koca bir hataydı. Riskin sistemin geneline yayıldığını fark
etmedik, farklı kurumların birbiriyle nasıl karmaşık ilişkiler kurduğunu
anlamadık ve hakkında çokça konuşmamıza rağmen işlerin ne derece küresel bir
boyuta ulaştığını göremedik.”
Küreselleşmeye, hatta küresel
krize gelinceye kadar büyük eleştirilerle karşılaşmamış olan ekonomi biliminin
bu krizi öngörüp de önleyici tedbirleri önerememesinin nedeni neydi? Raworth’a
göre bunun nedeni ekonomi teorisinin yetersizliği ve öngörüsüzlüğü ve daha da
önemlisi karar alıcı pozisyonlarda bulunan kişilerin kökleri 1850’lere kadar
giden ekonomi teorisine göre yetişmiş olmalarıdır. Bir başka ifadeyle insanların
bilerek ya da bilmeyerek 21’inci yüzyılın getirdiği yenilikleri, küreselleşmeyi
içermeyen yanlış bir kurguyla koşullanmış olmalarıdır.
Bugün ekonomi okuyanlar bundan 150
yıl önce ekonomi okuyanlarda olduğu gibi aynı şekle bakarak başlıyorlar
öğrenmeye. Bu ünlü şekil Britanyalı iktisatçı William Stanley Jevons’un, Newton’un
hareket kanunlarını anlattığı şemalardan yola çıkarak, talep kanununun
işleyişini göstermek amacıyla çizdiği şekildir. Dünya değişti, algılar,
anlayışlar değişti ama bu şekil hiç değişmedi. Buna Keynesyen iktisadın
eklediği şey ekonominin büyüklüğünü ve büyümesini ölçmekte kullanılan GSYH’dir.
Ölçtüğü şeyin refahı veya geliri ne kadar temsil ettiği tartışmalı da olsa
GSYH, karşılaştırma ölçüsü olma durumunu hiç kaybetmedi. Koskoca ekonomi
teorisi yıllardır GSYH’ye sıkışıp kalmış görünüyor. Raworth her şeyden önce
GSYH’nin doğru bir ölçü olmadığını öne sürüyor. Bunda çok haklı. Çevreye
verilen zarar mesela bu ölçünün içinde yok. Buna karşılık o zararı gidermek
için yapılan harcamalar GSYH’ye dahil.
Raworth, ekonomi eğitimi almamış
olanların da ekonomi eğitimi almış olanlarla aynı koşullanmaların içinde olduğu
kanısında. Hayatında ekonomi okumamış olanların da bu etkilerden uzak kalmış
olması pek olası değil. Çünkü tartışmaları, yazılanları görmemiş olsak da duyup
etkilenmemiş olmamız pek mümkün değil. İşte orada zaten bu yanlış
kurgulamalardan kurtulma zorluğu başlıyor. “Keynes’in Genel Teoride dediği
gibi; “Sorun yeni fikirlerde değil, içinde yetiştiğimiz, zihinlerimizin her
köşesini kuşatmış eski fikirlerdedir.”
21’inci yüzyıl, özellikle de
küresel kriz, bu eskimiş ve yetersiz hale gelmiş ekonomi teorisine birçok
yerden yöneltilmiş saldırılar ve eleştirilere sahne olmaya başladı. Post
Otistik İktisat, Davranışsal İktisat bunlardan en bilinenleri. Bu akımlar
günümüz ana akım ekonomi öğretisini birçok yaklaşımı yüzünden eleştiriyorlar.
Bunların en başında ana akım ekonomi teorisinin insanların rasyonel bireyler
olduğunu kabul eden temel varsayımı geliyor. Raworth’un deyişiyle “rasyonel
ekonomik insanı yalıtılmış (başkalarının tercihlerinden etkilenmeyen) bir birey
olarak tarif etmek, ekonomiyi modellemek için son derece elverişli olmuştur,
fakat disiplinin içinde dahi yıllarca sorgulana gelmiştir.”
Rasyonel insan kurgusuna ilk
itiraz Henri Poincare’den gelmişti. Poincare, insanların rasyonel olduğunu öne
süren teorilerin “insanların koyun gibi davranma eğilimlerini” göz ardı
ettiğine işaret etmişti. Oysa insanlar birçok durumda koyun gibi birlikte
hareket eder ve bu toplu hareketler çoğunlukla irrasyonel tavırlar getirir. Gerçekten
de insanlar özellikle korku ya da kuşku yaratan bir durumla kalabalıkla
birlikte rasyonel tavırların dışında hareket etmeye eğilim gösterirler.
Raworth, kitabının temel önermesi
olan simidi şöyle tanımlıyor: “Simit özü itibariyle şöyledir: Kimsenin altına
inmemesi gereken bir toplumsal tabanla kimsenin ötesine geçmemesi gereken,
küresel baskıların yarattığı ekolojik tavan. Herkesin güvenli ve adil bir
şekilde yaşayacağı alan bu ikisi arasında kalmaktadır. Simidin iç halkası (yani
toplumsal tabanı) kimsenin eksik bırakılmaması gereken on iki temel ihtiyacı sıralar.
Bu on iki temel ihtiyaç şunlardır: Yeterli miktarda gıda; temiz su ve düzgün
bir sıhhi temizlik; enerjiye ve temiz yemek pişirme imkanlarına erişim; eğitime
ve sağlığa erişim; düzgün barınma şartları; asgari bir gelir ve düzgün bir iş;
son olarak bilgi ve toplumsal destek ağlarına erişim.”
Yazara göre 21’inci yüzyılın
amacı insanlar için bu simidin içine girmek olmalıdır. İşte burada kritik soru
çıkıyor karşımıza: “Eğer insanlığın 21. yüzyıldaki hedefi simidin içindeki alana
girmekse, hangi ekonomik düşünce yapısı oraya ulaşma konusunda bize en iyi
şansı sunar?” Raworth, bu soruya yanıtı 21’inci yüzyıl iktisatçısı gibi
düşünenlerce verilebilir. Bunun da 7 yolu vardır: Önce hedefi değiştirmek ve
GSYH ölçütünden kurtulmak gerekir. Sonra büyük resmi görmek şarttır. Üçüncü
olarak insan doğasını geliştirmelidir. İnsan doğası bize anlatılan rasyonel
insan tanımlamasından ötede bir şeydir. Dördüncü olarak sitemi kavramak
gerekir. Bu, ekonomi öğrencisine anlatılan arz ve talebin kesiştiği basit
grafikten farklı bir şeydir. Beşinci olarak bölüştürmek için tasarlama
yapılmalıdır. Eşitsizlik, ekonomi teorisinin ima ettiği gibi denge için bir
zorunluluk değildir. Altıncı olarak yenilemek için yaratmaya çalışılmalıdır.
Ekonomi teorileri uzun süre “temiz” çevreyi sadece zenginlerin erişebileceği
lüks bir meta olarak betimlemiştir. Oysa böyle bir şey yoktur. Yedinci olarak
büyümeye karşı kuşkulu olmak gerekir. Ana akım iktisatçıları büyümeyi
zorunluluk görürler. Oysa ihtiyaç büyümek değil gelişmektir.
Ana akım ekonomi teorisine
yönelik eleştiriler genellikle eleştiri aşamasında kalır. Bir başka deyişle bu
eleştirileri yapanlar, yerden yere vurdukları ana akım ekonomi teorisinin
yerine aynı kapsamda yeni bir teori koymayı denemezler. Kate Raworth, bu son
derecede uyarıcı ve ilginç eserinde, diğer çoğu eleştirmenden farklı bir iş
yapıyor. Önce ana akım ekonomi teorisinin takıntılarını, yanlışlarını,
eksiklerini pek çok farklı iktisatçı veya sosyal bilimcinin görüşlerinden de
yararlanarak ortaya koyuyor sonra da bu şekilde eleştirdiği parçaların yerine
kendi görüşlerini yansıtan parçaları yerleştiriyor. Böylece teoriyi
eleştirmekle kalmayıp yerine neyin konulması gerektiğini de gösteriyor.
Raworth’un Simit Ekonomisi’ni, ana akım ekonomi teorisini eleştirmek amacıyla
yola çıkan benzerlerinden ayıran en önemli fark bence bu.
Kitabı, ana akım iktisat
teorisinin gerçek hayatta pek de rastlanmayan rasyonel insan, serbest piyasa,
marjlarda alınan kararlar gibi yaklaşımlarından rahatsız olan meslekten
iktisatçılar kadar ekonomi veya sosyal bilimlerle ilgilenenlerin de okuması
gerektiğine inanıyorum.
kitaplar konusunda
Kitaplar ve Yorumlar 2026 225 Ekim 2026Kitaplar ve Yorumlar 202629 Temmuz 2026Yılın Sonuna Doğru Okuduğum Kitaplar 7 Aralık 2025Kitaplar ve Yorumlar 2025 327 Eylül 202559 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.