Faizin Doğuşu ve Yasaklanışı
Faiz, parasal ekonomiden de tek
tanrılı dinlerden de çok daha önce ortaya çıktı.
Antik dünyada çiftçiler başta
buğday, arpa olmak üzere ürettikleri tarımsal ürünlerin eşkıyalar ya da hükümdarlar
tarafından el konulmasından bıkmış usanmışlardı. Bu ürünleri çuvallara koyup
tapınaklara emanet etmeye başladılar. Mallarını, ihtiyaç oluncaya kadar
tapınaklara emanet etmelerinin onlara iki önemli avantajı oluyordu: (1) Tapınaklar
tanrıların evi olarak kabul edilip kutsal sayıldığı için kimse içeri zorla
girip bu mallara el koyamıyordu. (2) Tapınaklarda görevli rahipler dönemin en
iyi yetişmiş, okuma yazma ve ölçü, hesap bilen kişileri olduğu için tapınağa
getirilen tahılları tartıyor, ölçüyor ve kayda geçiyorlardı. Böylece tapınağa teslim
edilen malın aynen geri alınmasında hiçbir tartışmaya yer kalmıyordu.
Din görevlilerinin herhangi bir
bedel talep etmeksizin korumaya aldıkları bu mallar tapınaklarda fazlaca yer
işgal etmeye başlayınca zaman içinde bu koruma karşılığında bir bedel alınır
oldu. Bir süre sonra henüz mahsul almamış olup da bu tahıllara bir süreliğine
ihtiyacı olanlar bu tahılları kendi mahsullerini aldıklarında iade etmek kaydıyla
ödünç istemeye başladılar. Başlangıçta sadece güvene dayalı ve bedelsiz yapılan
bu ödünç verme işi sonraları tapınakların harcamalarına katkı sağlaması
amacıyla belirli bir bedel alınarak yapılmaya başlandı. Mesela bir çiftçi
tarafından o dönemde ihtiyaç fazlası olduğu için tapınağa 6 aylığına 5 mina
buğday karşılığı koruma bedeliyle emanet bırakılmış 100 mina (yaklaşık 50 kg) buğdayı
din görevlileri ihtiyacı olana 6 ay süreyle emanet olarak veriyor ve 6 ay sonra
geri getirdiğinde 120 mina (60 kg) olarak vermesi isteniyordu. Bütün bu işlemler
tapınaktaki din görevlileri tarafından ayrıntılı biçimde kayıt altına alınıyor
ve herhangi bir karışıklığa yol açılmadan yürütülüyordu. Kolayca anlaşılacağı
gibi muhafaza bedeli olarak alınan 5 mina hariç ödünç alınan ile geri ödenen
arasındaki 15 mina buğday (yüzde 15) bugünkü anlamda faizdi. Bugünkü parasal
faizden tek farkı mal ile (ayni olarak) uygulanan faiz biçimindeydi. Böylece
tapınaklar düşük bir bedelle korumaya aldıkları tahılları daha yüksek bir
bedelle ödünç vermeye başlayınca yüzyıllarca, Anadolu ve Mezopotamya’da dinsel
görevlerinin yanı sıra bankacılık işlerini yaparak, ihtiyaç sahiplerine faiz
karşılığı borç veriyorlardı.
Tapınaklarda başlayan bu
işlemlerin iyi kazanç getirdiğini gören bazı kişiler, korumalı silolar inşa
ederek aynı hizmeti daha düşük bedelle vermeye başladılar. Bir başka deyişle
tefecilik aslında yüksek faiz değil düşük faiz isteyerek başlamış ve sonra tersine
dönmüş görünüyor.
Bir süre sonra çiftçilerin hepsi
daha düşük muhafaza bedeliyle aynı hizmeti sunan tefecileri tercih etmeye
başlayınca din görevlileri faizin iyi bir şey olmadığını ve yasaklanması
gerektiğini dile getirdiler ve yasaklanması için hükümdarlara baskı yaptılar.
Bu baskılar riskleri yükselttiği için tefecilerin faizleri artırmasıyla
sonuçlandı ve başlangıçta faizi düşürerek piyasayı elde eden tefeciler yüksek
faizle iş yapan kişilere dönüştü.
Tapınak rahipleriyle başlayan
faize karşı yaklaşım tek tanrılı dinlerde güçlenerek devam etti. Sırasıyla
Tevrat, İncil ve Kuran’da faizi yasaklayan, haram kılan hükümler yer aldı. Bu
hükümler arasında önemli farklar bulunuyor. Mesela Tevrat’ta yer alan hüküm
şöyledir: " “Kardeşinize para, yiyecek ya da faiz getiren başka bir şey
ödünç verdiğinizde, ondan faiz almayacaksınız. Yabancıdan faiz
alabilirsiniz ama kardeşinizden almayacaksınız.” (Tevrat, Tesniye Bölümü, Bab:
23, âyet: 19-20). İncil`in konuyla ilgili hükmü şöyle: "Eğer kendilerinden
almayı umut ettiğiniz kimselere ödünç verirseniz, ne mükâfatınız olur? … düşmanlarınızı
sevin, onlara iyilik yapın ve herhangi bir umut beslemeyerek ödünç verin; bunun
karşılığı büyük olacaktır." (Luka İncili, Bab: 6, âyet: 34-35.) Kuran’da faiz
(riba) konusuna dört yerde değiniliyor. Bunlardan birisi (belki de en önemlisi)
şöyledir: “Faiz yiyenler, ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi
kalkarlar. Bu, onların, ‘Alışveriş de faiz gibidir’ demelerinden dolayıdır.
Oysa Allah, alışverişi helâl, faizi haram kılmıştır. Bundan böyle kime
Rabbinden bir öğüt gelir de (o öğüte uyarak) faizden vazgeçerse, artık önceden
aldığı onun olur. Durumu da Allah’a kalmıştır. (Allah, onu affeder.) Kim tekrar
(faize) dönerse, işte onlar cehennemliklerdir. Orada ebedî kalacaklardır.” (Bakara
Sûresi, ayet: 275.)
Bu hükümlerden anlaşıldığı
kadarıyla en katı kurallar Kuran’da yer alıyor. İncil’de faizin yasaklanışı
oldukça dolaylı yoldan yapılmışken Tevrat’taki hükme göre yasak Yahudilerin
birbirleriyle olan ödünç alıp verme işlemlerinde geçerli bulunuyor. Bir başka
deyişle Yahudilerin başka dinlerden olanlara faizle ödünç vermesi veya onlardan
faizle ödünç alması serbest görünüyor. Dünya bankacılığında Yahudilerin
bu kadar etkili olmasının ve dünyadaki önde gelen zenginler arasında çok sayıda
Yahudi bulunmasının nedeni burada yatıyor.
Hristiyanlar başlangıçta faizli
ödünç verme ve alma işlerinden uzak durup piyasayı Yahudilere kaptırmışken orta
çağdan sonra İncil’deki hükmü daha esnek ve amaca göre yorumlayarak piyasada yer
kazanmaya başladılar.
Osmanlı, faiz yasağını hile-i
şeriyye uygulamalarıyla aşmayı denedi. Bu konuda en bilinen örnek İslam
toplumlarında günümüzde de uygulanan istiğlal yöntemidir. İstiğlal yönteminde kredi
almak isteyen kişi, örneğin arabasını kredi veren kuruluşa bir
bedel karşılığı satar ve aynı gün bu arabayı o kuruluştan belirli bir kira
ile kiralar. Üzerinde anlaşmaya vardıkları vade tamamlandığında arabayı sattığı
bedel üzerinden geri alır ve işlem tamamlanmış olur. Müslümanlar, Kuran’daki
katı hükümleri çok uzun süre sonra katılım bankacılığıyla esneterek
uygulamışlar ama piyasada ağırlık kazanma fırsatını kaçırmışlardır.
Faizin şaşırtıcı öyküsü böyledir.
Seçilmiş Kaynaklar:
Mahfi Eğilmez,
Tarihsel Süreç İçinde Dünya Ekonomisi, Remzi Kitabevi, 2019.
Feridun Ergin,
Para ve Faiz Teorileri, Beta Yayınevi, 1983.
Trevor Bryce,
The Kingdom oh the Hittites, Clarendon Paperbacks, 1999.
Murat Ustaoğlu,
Ahmet İncekara (derleyenler), Faiz Meselesi, İstanbul Bilgi Üniversitesi
Yayını, 2019.
Erkan Ildız,
Eskiçağda Bankacılık ve Bankerlik, Türkiye Bankalar Birliği Yayını, 2013.
faiz konusunda
Türkiye Niçin Dünyanın En Pahalı Borçlanan Ülkelerinden Biri?18 Ağustos 2026Vade Sonunda Dolara Dönülürse Kazanç Ne Olur? 15 Haziran 2026Yüksek Faiz Düşük Kur16 Nisan 2026LIBOR'un Yerini RFR'ler Aldı30 Mart 2026192 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.