Krizden Çıkışın Anahtarı
Para Politikası
Yetmiyor
2008 yılında ABD finans
sisteminde başladığı kabul edilen küresel krizde ABD ekonomisi başta olmak
üzere gelişmiş ekonomiler (Euro Bölgesi, İngiltere ve Japonya) niceliksel
gevşeme (quantitative easing) adı altında genişletici (gevşek) para politikası
uygulamasına giriştiler. Genişletici para politikası bir yandan Merkez
Bankası’nın bankaları fonlamada uyguladığı faiz oranlarının düşürülmesi bir
yandan da piyasadaki orta – uzun vadeli tahvilerin Merkez Bankası tarafından
satın alınarak karşılığında para verilmesi yoluyla uygulandı.
Aşağıdaki iki grafikten soldaki ABD
Merkez Bankasının (Fed) bankaları fonlarken uyguladığı faiz oranındaki (Fed’s
Fund Rate) değişimi, sağdaki ise Fed’in piyasadaki tahvilleri satın alıp
karşılığında piyasaya para vermesi sonucu bilançosunun aktifindeki artışı
gösteriyor.
Soldaki grafikte Fed’in, küresel kriz öncesinde yüzde 5 ile 5,50 arasında olan fonlama faizini krizle birlikte hızla indirerek yüzde 0 ile 0,50 arasına çektiği ve 2016’ya kadar o düzeyde tuttuğu, sağdaki grafikte ise Fed’in parasal genişleme sonucu bilançosunu 900 milyar dolar dolayından başlayarak 2015’e doğru 4,5 trilyon düzeyine kadar yükselttiği görülüyor. Yine aynı grafiklerden Fed’in 2015 sonrasında ekonominin toparlandığına ikna olarak önce parasal büyümeyi durdurduğu sonra da faizi yükseltmeye başladığı izlenebiliyor. Buna parasal sıkılaştırma programı deniyor.
2018 yılının son çeyreğinde
küresel sistemin krizden çıkış yoluna girdiği konusunda kuşkular oluşmaya
başladı. Gelen veriler Çin ve bazı diğer Uzakdoğu ülkelerinin yanı sıra
Avrupa’nın da sıkıntılı bir ekonomik sürece doğru gittiği, İngiltere’nin Avrupa
Birliğinden ayrılmasının (Brexit) her iki tarafı da olumsuz etkileyeceği
gerçeğinin görülmesi gibi nedenlerle resesyon tehlikesinin ortaya çıktığı
görüldü. Bunun üzerine Fed de 2019 yılı başından itibaren parasal
sıkılaştırmadan vazgeçerek önce yükselttiği fonlama faizini düşürmeye başladı
sonra da bilanço küçültme operasyonu durdurdu. İlerleyen aylarda Fed, bilanço
küçültmeyi durdurmanın da ötesine geçerek yeniden bilanço büyütmeye yöneldi. Bu
gelişmeleri de yukarıdaki grafiklerin son bölümlerinden izlemek mümkün.
Küresel kriz sonrasında benzer
bir parasal genişleme politikasını uygulayan İngiltere Merkez Bankası (BOE),
biraz gecikmeyle uygulayan Avrupa Merkez Bankası (ECB) ve en geç bu yola giren
Japonya Merkez Bankası (BOJ), 2020 yılından başlayarak parasal sıkılaştırmaya
girmeyi planlarken bu görüşlerini değiştirdiler ve düşük faiz ve parasal
genişleme programına devam etme kararı aldılar.
Para Politikasının
Tercih Edilme Nedeni
Maliye politikası, vergi politikası,
harcamalar politikası, borçlanma politikası, teşvik politikası, destekleme
politikası, dış ticaret politikası gibi alt politikalardan oluşuyor. Para
politikasından en büyük farkı bu alt politikaların hepsinin siyasal karar
alınmasını gerektirmesi. Para politikasının en bilinen alt politikası olan faiz
politikasında ya da para arzını artırmaya yönelik önlemlerde siyasal karar
alınmasına gerek olmaksızın Merkez Bankası karar alıyor ve uyguluyor. Sorumluluk
da Merkez Bankasına ait oluyor. Oysa maliye politikasında örneğin vergi
oranları artırılacaksa ya da kamu harcamaları azaltılacaksa bunları yapmak için
siyasal karar gerekiyor ve dolayısıyla sorumluluk hükümete ait oluyor.
1929 yılında girilen Büyük
Depresyondan çıkışta asıl olarak maliye politikası araçları kullanılmıştı.
Vergi indirimleri, kamu harcamaları artışları gibi alt politika araçlarıyla 6 –
7 yılda krizden çıkış mümkün olmuştu. Buna karşılık 2008 yılında başlayan
küresel krizde Japonya dışındaki gelişmiş ülkeler maliye politikasını bir
kenara bıraktılar. Japonya da sonraları ağırlığı para politikasına vererek
maliye politikasını arka sıraya attı. Para politikasının maliye politikasına
tercih edilmesinin altında yatan temel neden siyasetçileri sorumluluktan
kurtarmasıydı. Faizle oynamanın ya da para arzını denetlemenin getireceği oy
kaybı vergi oranlarını yükseltmenin getireceği oy kaybı karşısında ihmal
edilebilir düzeydedir.
1929 Kriziyle 2008
Krizinin Karşılaştırılması
1929 kriziyle 2008 krizi arasında
benzerlik kurmak iki nedenle doğru olmaz: (1) 1929’da küreselleşme söz konusu
değildi. Kriz kapitalist dünyanın kriziydi. Kapitalist dünyanın karşısında bir
de sosyalist dünya vardı ve kriz orayı kapsamıyordu. Bir başka deyişle kriz
küresel değildi. Oysa 2008’de küresel bir sistem egemendi. Sistem bütün
ülkeleri kapsadığı için kriz de küresel oldu. (2) 1929 krizi ortaya çıktığında
sermaye hareketleri serbest değildi, kambiyo denetimi vardı, isteyen istediği
yere para yollayamıyor, istediği yabancı parayı alamıyordu. 2008 küresel krizi
çıktığında sermaye hareketleri serbestti, paralar kolayca birbirine
dönüşebiliyordu (konvertibilite), kambiyo denetimi kalkmıştı.
1929 krizinde maliye politikası
uygulamak doğru bir karardı. O dönemin koşullarında para politikasının etkin
olması mümkün değildi. 2008 krizinde de para politikası uygulamak doğru bir
karardı. Yanlış olan para politikasının yanında maliye politikası önlemlerinin
de yardıma çağırılmamasıydı. Gelişmiş ülkelerde enflasyon çok düşük
düzeylerdeydi (yüzde 0 ile 2 arasındaydı.) Böyle bir ortamda para politikasının
yanında vergi alt politikası ve harcanmalar alt politikası desteği almamak
hataydı. Para politikası, küresel krizin üstesinden tek başına gelemedi.
Küresel krize girileli 11 yıl oldu bugün hala resesyon riskinden konuşuyoruz. O
nedenle de geldiğimiz bu aşamada artık maliye politikasının devreye girmesi
isteniyor.
Maliye Politikası
Göreve Davet Ediliyor
İşin doğrusu her iki politikayı
da aynı yönde kullanmak ve hızlı sonuç almaktır. Eğer ekonomide durgunluk varsa
ve eğer enflasyon yüksek değilse o zaman genişletici para politikası ve faiz
indirimine ek olarak vergi oranlarında indirimler ve kamu harcamalarında
artışlara gidilmesi yoluyla ekonomiyi canlandırmak en doğru yoldur. Küresel
krizde uygulanan para politikası bankaları hedef alıyordu. Ne var ki reel kesim
ve kişiler borç alıp yeni işlere girmeye hevesli olmadıkları için Merkez
Bankası’nın dağıttığı paralar ya bankalarda kaldı ya da daha yüksek faiz veren
ülkelere gitti ve oralarda enflasyon ve canlılık yarattı. Oysa genişletici bir
maliye politikası uygulaması, uygulandığı yerdeki kişi ve kurumların gelirini
artıracağı için talebin de yükselmesine ve dolayısıyla ekonominin canlanmasına
yol açacaktı.
Bugün gelişmiş ülkeler para
politikasının yanına maliye politikasının eklenmesini vergilerde gevşemeye
gidilmesini, kamu harcamalarının artırılması gerektiğini tartışmaya başladılar.
Türkiye’nin Durumu
Türkiye de diğer ülkeler gibi
küresel krizden etkilendi. 2009 yılında ekonomik küçülme yaşadı. Ardından bir
toparlanma geldi. Ne var ki bu toparlanma da uzun sürmedi ve inişli çıkışlı bir
ekonomik gidiş yaşanmaya başladı. 2018 yılında başlayan küçülme süreci 2019
yılının ilk iki çeyreğinde de devam etti ve Türkiye yüksek enflasyonla
küçülmenin bir arada yaşandığı slumpflasyon olgusuyla karşılaştı. Bu durum,
gelişmiş ülkelerde görülen resesyon olgusundan farklıydı çünkü oralarda yüksek
enflasyon yoktu.
Türkiye, içine girdiği bu
durumdan çıkabilmek için çelişkili bir ekonomi politikası uygulamaya yöneldi:
Bir yandan enflasyonu düşürmek için (yarı) sıkı bir para politikası (enflasyon
hedeflemesi) uygularken bir yandan da düşen büyümeyi yeniden canlandırabilmek
için gevşek maliye politikası uygulamasına girişti. Sonuç da politikaların
çelişmesi gibi çelişkili oldu. Cari açık düştü, bütçe açığı arttı, enflasyon
düştü, büyüme de düştü. Özetle ekonomi canlılığını, yatırımcı da yatırım
iştahını kaybetti. 2019 yılında enflasyonda başlayan ve geniş ölçüde baz
etkisine dayalı düşüşün ardından para politikasının gevşetilmesine de geçildi
ve tek hedef ekonomiyi büyütmek oldu. Ne var ki enflasyonun hala dünya
ortalamasının çok üzerinde olduğu bir ekonomide bu genişletici politika
uygulaması oldukça riskli bir uygulama.
Anahtar:
Beklentileri Değiştirmek
Ekonomi politikasının para ve
maliye politikasından farklı bir üçüncü alt politikası daha var: Beklenti
politikası.
Bir ekonomide özellikle hem
yüksek enflasyon hem de durgunluk (ya da küçülme) söz konusuysa hem enflasyonu
düşürmek hem de büyümeyi yükseltmek gerekecek demektir. Bu birbiriyle çelişen
iki hedefe birlikte ulaşabilmenin tek yolu beklentileri olumlu yönde değiştirmekten
geçer.
İnsanların gelecek hakkında
olumsuz beklentiler içinde olmaları yatırım yapmalarını, çalışmalarını,
üretmelerini gelecekle ilgili her türlü kararlarını olumsuz etkiler. Bu
beklentileri olumlu hale getirmeden birbiriyle çelişen makroekonomik hedefleri
birlikte çözmek mümkün değildir. Japonya bunun tipik örneğidir. 30 yıldır
durgunluk yaşayan Japonya maliye politikasını da para politikasını gevşetmiş
olmasına karşın olumlu sonuç alamadı. Çünkü insanların geleceğe ilişkin olumsuz
beklentileri değişmedi.
Beklentileri olumlu hale getirebilmenin yolu insanlara gelecekte neler olacağını, bütün ayrıntılarıyla anlatan programlar açıklamaktan geçiyor. Bu programlarda belirli bir hedef yılı konulması ve oradan bugüne doğru geri gelinerek her yıl, her ay, hatta her hafta neler yapılacağının ayrıntılı olarak belirtilmesi şart görünüyor. Hatta bu bile yeterli değil programın inandırıcı olabilmesi için edilen eylemlerin bazılarının program yürürlüğe girmeden önce başlatılması gerekiyor.
Beklentileri olumlu hale getirebilmenin yolu insanlara gelecekte neler olacağını, bütün ayrıntılarıyla anlatan programlar açıklamaktan geçiyor. Bu programlarda belirli bir hedef yılı konulması ve oradan bugüne doğru geri gelinerek her yıl, her ay, hatta her hafta neler yapılacağının ayrıntılı olarak belirtilmesi şart görünüyor. Hatta bu bile yeterli değil programın inandırıcı olabilmesi için edilen eylemlerin bazılarının program yürürlüğe girmeden önce başlatılması gerekiyor.
123 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.