Demokrasi Dosyası: Dünyada ve Türkiye'de Durum
Demokrasinin Düzeyi
ve Kalitesinin Ölçülmesi Meselesi
Demokrasinin düzeyi ve
kalitesinin ölçülmesinde başvurulacak yöntemler konusunda farklı düşünceler ve
yaklaşımlar bulunuyor. Konuyu uluslararası alanda değerlendiren iki önemli
kuruluş var: (1) Freedom House (merkezi Washington'da olan ve bazı ülkelerde
şubeleri bulunan bir sivil toplum örgütü), (2)
The Economist Intelligence Unit (İngiltere kökenli The Economist Dergisi Grubu
içinde yer alan, araştırma ve analizler yapan, tahmin ve danışmanlık hizmetleri
veren bir kuruluş.) Bu iki kuruluşun demokrasi derecesini ölçme yöntemleri
arasında kapsam ve seçilen göstergeler yönünden bazı farklar var. Önce bunları
açıklayalım.
The Freedom House, 2019 yılında, önceki
yıllarda uyguladığı metodolojide olduğu gibi, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinde
yer alan haklardan yola çıkmış ve kişilerin bu haklardan yararlanma derecesine
göre ölçüm yapmış. Bu haklara dayalı 25 farklı kategoride ülkelerin durumuna 0
ile 4 arasında not vererek toplamı 100 üzerinden değerlendirmiş. Bütün bu ölçümler
sonunda siyasal haklar ve sivil özgürlükler şeklinde bölünen iki kategori esas
alınarak en yüksek demokrasi kalitesine sahip ülkeler 1 ve en düşük demokrasi
kalitesine sahip ülkeler 7 olacak şekilde nihai değerlendirmeye tabi tutularak
ülkeler üç grupta sınıflandırılmış: (1) Özgür Ülkeler, (2) Kısmen Özgür Ülkeler,
(3) Özgür Olmayan Ülkeler.
The Economist Intelligence Unit, 2019
yılında, önceki yıllarda olduğu gibi demokrasinin varlığını ve düzeyini, Demokrasi
Endeksi adını verdiği bir endeksle ölçmüş. Söz konusu endeks beş kategoride
ayrı ayrı ölçümlere ve sonuçta da bunların ortalamasından çıkan bir genel endekse
göre biçimleniyor. Bu beş kategori şunlar: (1) Seçim süreci ve çoğulculuk, (2)
Hükümetin çalışma biçimi, (3) Siyasal katılım, (4) Siyasal kültür, (5) Sivil
özgürlükler. Bu kategorilere göre verilen puanların ortalaması (toplam puan) 1’den
10’a kadar değer alabiliyor. Bu puanlamada demokrasi kalitesi ve derecesi
açısından 10 en iyi, 1 ise en kötü ülkeyi gösteriyor.
Bu kategorilere göre oluşturulan
endeksler sonucunda ortaya çıkan nota göre sınıflandırılan ülkeler de 4
kategoride toplanıyor: (1) Tam demokrasi, (2) Kusurlu demokrasi, (3) Melez (Hibrid)
rejim, (4) Otoriter rejim.
The Freedom House
Ölçümü: Dünyada ve Türkiye’de Durum
The Freedom House’un yukarıda
değindiğimiz yöntemle toplam 209 ülkede yaptığı ölçümlere göre dünya nüfusunun
(7,6 milyar kişi) demokrasi derecesi şöyle çıkıyor: Yüzde 44 özgür, yüzde 30
kısmen özgür ve yüzde 26 özgür değil. 2019 yılında Finlandiya, Norveç ve İsveç’in
ilk üç sırayı aldığı genel sıralamada 68 ülke demokrasi yolunda gelişme kaydederken
50 ülke geri gitmiş, geri kalanlar ise bulundukları yeri korumuşlar.
The Freedom House’un 2019 yılı
Dünyada Özgürlük Raporu ‘Demokraside Gerileme’ başlığını taşıyor. Rapordaki
tespitlere göre ABD başta olmak üzere dünyada siyasal haklar ve sivil özgürlükler
konusunda genel bir gerileme söz konusu. Bu gerileme aslında 2005 yılından bu
yana süregelen bir durum.
Türkiye, 2019 yılında
değerlendirmeye alınan 209 ülke (195 ülke ve 14 bölge) arasında 164’üncü sırada
bulunuyor. Türkiye, 2019 yılında siyasal haklar açısından 5/7, sivil
özgürlükler açısından 6/7 ve toplamda 5,5/7 puanla özgür olmayan ülkeler
kategorisinde yer alıyor. 41 Avrupa ülkesi arasında özgür olmayan tek ülke
konumundaki Türkiye, demokrasi alanında geriye giden 50 ülke arasında görünüyor.
2002 yılında Türkiye, aynı yöntemlerle
yapılan ölçümlere göre, siyasal haklar açısından 4/7, sivil özgürlükler
açısından 5/7 ve toplamda 4,5/7 puanla kısmen özgür ülkeler kategorisinde yer
alıyordu.
The Economist
Intelligence Unit’in Ölçümü: Dünyada ve Türkiye’de Durum
The Economist Intelligence Unit’in
2019 yılı Demokrasi Endeksine göre dünya ortalama demokrasi puanı 2018 yılında
5,48 iken 2019 yılında 5,44’e gerilemiş bulunuyor. Rapora göre 165 ülkenin 22’si
tam demokrasiye, 54’ü kısmi demokrasiye, 37’si melez (hibrit) sisteme ve 54’ü
de otokratik rejime sahip görünüyor. 2006 yılında tam demokrasiye sahip ülke
sayısı 28 idi. 2019 yılında demokrasi endeksinde ilk üç sırada Norveç, İzlanda
ve İsveç yer alıyor.
The Economist Intelligence Unit’in
2019 Demokrasi Endeksi raporu ‘Demokraside Gerilemeler ve Halk Protestoları’
başlığını taşıyor ve yukarıda değindiğimiz gerilemelere bakılınca The Freedom
House Raporunda ortaya konulan demokraside gerileme saptamasıyla uyumlu
görünüyor.
Rapora göre melez yönetim
sistemine sahip olan Türkiye, 2019 yılında değerlendirmeye alınan 167 ülke
arasında 4,09 puanla 110’uncu sırada yer alıyor ve otokratik rejime sahip
ülkelere çok yaklaşmış bulunuyor. Avrupa’da yer alan 21 ülke arasında son
sırada bulunan ve melez sisteme sahip tek ülke konumunda olan Türkiye, bir sıra
üstünde yer alan Yunanistan’dan (7,43 puan) 3,34 puan düşük bir reytinge sahip görünüyor.
2006 yılında aynı yöntemlerle
yapılan ölçümlere göre, o tarihte de melez sisteme sahip olan Türkiye, 165 ülke
arasında 5,70 puanla 88’inci sırada bulunuyordu. Buna göre Türkiye son 14 yılda
hızlı bir demokrasi kaybı yaşamış görünüyor.
Sonuç ve Değerlendirme
Sovyet sisteminin dağılmasıyla
sona eren soğuk savaş döneminin ardından dünyada demokrasinin yükselmesi
beklenirken işlerin tam tersine gelişmesi oldukça ilginç bir durumu yansıtıyor.
Demek ki Sovyet sistemi, batılı ülkelerin demokrasiden uzaklaşmaması için bir ters
rol model görevi görüyormuş.
Türkiye’nin demokrasi alanında
yaşadığı kayıplar çok önemli. Bunun ekonomideki yansımalarını CDS primi başta
olmak üzere çeşitli göstergelerde görmek mümkün. Bugün 240 bp’nin altına gelmiş
olan CDS primi, Türkiye ile kırılgan beşli grubunda bulunan Güney Afrika’da
170, Brezilya, Endonezya ve Hindistan’da 100’ün altında bulunuyor. Bu ülkelerin
hepsi demokrasi endeksinde Türkiye’nin üzerinde yer alıyor.
Türkiye’nin yapısal reformlara
hukukun üstünlüğü, parlamenter sisteme dönüş ve eğitimin yalnızca bilimsel
temellere dayalı hale getirilmesiyle başlaması, ekonomisini de iyileştirmesinin
temelini oluşturacak gibi görünüyor.
Kaynaklar:
Siyaset konusunda
Köy Enstitüleri ve Marshall Yardımı10 Kasım 2026Aşil'in Topuğu31 Ekim 2026Fransa'da Yağmacılık ve Tüketim Toplumu19 Ekim 2026Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026146 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.