Geldik Yine Faize
Dünyada yalnızca dolar olarak 2
trilyon dolara yakın nakit para var. Bu 2 trilyon dolara yakın para dünyanın her
tarafına dağılmış durumda. Diğer ülkelerin merkez bankaları, bankaları,
şirketleri, fonları, kişileri kendi ülkelerinin parasının yanında birikimlerini
korumak amacıyla dolar tutuyor. ABD’nin GSYH’si kabaca 21 trilyon dolar
olduğuna göre nakit olarak piyasaya çıkardığı para GSYH’sinin yüzde 9,5’ine
denk geliyor. Bir karşılaştırma yapmak amacıyla Türkiye’nin durumuna bakalım. Türkiye’de
dolaşımdaki para miktarı 231 milyar TL (33 milyar dolar.) Türkiye’nin GSYH’si
750 milyar dolar tahmin ediliyor. Buna göre dolaşımdaki TL miktarının GSYH’ye
oranı yüzde 4,4 ediyor. TL’nin yalnızca Türkiye’de, doların ise bütün dünyada
kullanıldığını düşünürsek bu oran normal, hatta TL/GSYH oranı fazla bile.
Önceki yıllarda oran yüzde 3 dolayındaydı, pandemiden dolayı para basılınca
böyle oldu.
Türkiye’nin resmi (TCMB
nezdindeki) brüt döviz ve altın rezervi toplamı 90 milyar dolar. Kamu
bankalarındaki rezervleri de buna eklersek kabaca 105 milyar dolar ediyor.
Merkez Bankası brüt rezervlerinin net tutarı 26 milyar dolar. Buna kamu banklarının
rezervlerini de eklersek yaklaşık 40 milyar dolar ediyor. Buradan ödünç alınmış
olan döviz ve altın swaplarını ve kamu bankalarının açık pozisyonlarını
düşersek aslında rezervlerimiz ciddi miktarda eksi çıkıyor. Dolayısıyla hesaplarda
görünen döviz miktarları aslında başkalarına ait ödünç paralar. Bunları bir
çeşit emanet olarak düşünebiliriz. Bize emanet edenler gelene kadar bunları
kullanabiliriz ama emanet eden geldiğinde hemen bulup vermemiz lazım.
Buraya kadar anlattıklarımın
özeti şudur: Dünyada dolaşan dolar miktarı kabaca 2 trilyon dolar, bizdeki
rezerv miktarı kamu bankalarının rezervleri dahil kabaca 40 milyar dolar. Bunlar
sahibi isteyene kadar kullanabileceğimiz emanet paralar.
Biz aylardır ne yapıyoruz bu
emanet paralarla? Dolar kurunu düşürmeye ya da belirli bir limitte tutmaya
çalışıyoruz. Nasıl yapıyoruz bunu? Merkez Bankası ve kamu banklarındaki
rezervleri satarak kuru kontrol etmeye çabalıyoruz. Bunu başarabildik mi?
Grafiğe bakalım (kaynak: Bloomberg HT)
Haziran – Temmuz aylarında kuru
tutmayı başarmış gibi görünüyoruz. Ağustos’ta kontrolü yitirmişiz. Nasıl oldu
da 2 ay başardığımız halde sonrasında başaramaz duruma geldik? Bunu basit bir
örnekle anlatayım. Dalgaların sahile sürekli olarak deniz yıldızları taşıdığını
ve bir çocuğun bunları tek tek denize atmaya çalıştığını düşünelim. Çocuk bir
yandan denize atarken bir yandan da kıyıda birikenlerden kurtardıklarını geriye
doğru sayar: “999, 998, 997, 996…881…” tam o sırada yeni bir dalga gelir
ve yeni deniz yıldızlarını sahile vurur. Çocuk bir an durur ve saymaya yeniden
başlar: “1010, 1009, 1008…” ve bu böyle sürüp gider. Bizim Merkez Bankası ve
kamu bankalarının yapmaya çalıştığı şey aşağı yukarı budur: Ödünç 40 milyar dolarla 2 trilyon dolara düzen vermeye çabalamak. Bir başka deyişle
başkasının bastığı parayı başkasından ödünç aldığın parayla dizginlemeye
çalışmak. Oysa yapılması gereken şey kendi bastığın parayı yönlendirmekten
ibarettir.
Sermaye hareketlerini serbest
bırakmışsak ve ekonomiyi iyi yönetemediğimiz için insanlar Türk Lirası yerine
dolar tutmaya yönelmişse yapılacak şey insanların tercih ettiği doları
değersizleştirmeye çalışmak değil, Türk Lirasını değerli kılmaya çalışmaktır. 40
milyar dolarlık ödünç rezervle 2 trilyon dolara müdahale etmek mümkün değildir.
Bunun kısa vadedeki yolu faizi yükseltmektir. Faizi yükselttiğinizde insanlar
faiz geliri elde etmek için dolar talebini bırakıp TL’ye dönerler, bu da TL’yi
değerli hale getireceği için kuru düşürür.
Ne var ki faizle oynamanın da bir
sınırı var. Sürekli faizle oynarsak ya da faizi çok yüksek tutarsak
yatırımlarda gerileme, talepte düşme gibi başka sorunlar ortaya çıkar. O
nedenle dönüp dolaşıp geleceğimiz yer yapısal reformlardır.
Bugün içinde bulunduğumuz
sıkıntılı durumda önce kanamayı durdurmamız, bunun için de faizi yükseltmemiz
gerekiyor. Merkez Bankası bu eylemi el altından yürütüyor. Politika faizini
aynı noktada tutuyor görünse de ortalama fonlama faizini artırmaya başladı.
Gösterge faiz yüzde 13’e yükseldi, bankalar da yüzde 7’ye kadar düşürdükleri
mevduat faizini artırmaya başladılar. Ne var ki bu adımlar iki nedenle yetersiz
kalıyor: (1) Faizler (vergi sonrası bakıldığında) beklenen enflasyona göre hala
düşük bulunuyor. (2) Merkez Bankası’nın politika faizini artırmak yerine
dolaylı yoldan faiz artırımına gitmesi yeterince cesur önlemler alamadığı
izlenimi verdiği için beklenen olumlu etkiyi yaratamıyor.
Türkiye ekonomisinin 1993
yılından bu yana en ciddi sorunu ekonominin dört temel unsurundan (ücret, kâr,
rant ve faiz) birisi olan faizi sanki ekonomi dışı bir unsurmuş gibi görmekten kurtulamamış
olmasıdır. Bu sorunu aşamadığımız için sürekli aynı noktaya geri geliyoruz.
faiz konusunda
Türkiye Niçin Dünyanın En Pahalı Borçlanan Ülkelerinden Biri?18 Ağustos 2026Vade Sonunda Dolara Dönülürse Kazanç Ne Olur? 15 Haziran 2026Yüksek Faiz Düşük Kur16 Nisan 2026LIBOR'un Yerini RFR'ler Aldı30 Mart 2026155 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.