Hazine Borçlanması ve Sürdürülebilir Bütçe Dengesi
Hazine, bütçe açığını karşılamak veya geçmişten gelen ve bu yılın
bütçesinde oluşan faiz dışı fazlanın karşılayamayacağı borç geri ödemelerini
yapabilmek için borçlanır. Asıl nedeni budur. Bir de çok sık başvurulmasa da
para politikasına destek olmak üzere maliye politikasının bir aracı olarak piyasada
oluşan aşırı likiditeyi çekme konusunda Merkez Bankası’na yardım amacıyla
borçlanmaya gidilebilir.
Asıl olarak bütçe açıklarını
karşılamayı hedefleyen Hazine’nin borçlanma ihtiyacı için şöyle bir denklem
yazılabilir:
Hazinenin borçlanma ihtiyacı = Cari
yılın bütçe açığı + İç borç anapara ve faiz ödemeleri + Dış borç anapara ve faiz
ödemeleri
Bu ihtiyacın nasıl finanse
edileceğini göstermek için de bir denklem yazmamız gerekirse şöyle yazabiliriz:
Hazine finansmanı = İç borçlanma + Dış borçlanma + Diğer finansman
Bu denklemde yer alan diğer
finansman kalemi içinde faiz dışı fazla, özelleştirme gelirleri, İssizlik Sigortası Fonundan
yapılan aktarımlar, TMSF'den sağlanan gelirler, devirli ve garantili borç geri
dönüşleri, kasa ve banka değişimi ve kur farkı kalemleri yer almaktadır.
Hazine borçlanması iki şekilde yapılır:
İç borçlanma ve dış borçlanma. Her ikisi de günümüzde piyasadan tahvil veya
bono ihracıyla yapılmaktadır. Yani Hazine kişilere ya da kurumlara kâğıt
satmakta ve karşılığında aldığı parayı finansman ihtiyacında kullanmaktadır.
Aşağıda Hazine’nin geçen hafta
içinde açıkladığı 2012 yılı Haziran – Temmuz – Ağustos dönemini kapsayan 3
aylık finansman programını bir tablo halinde sunuyorum.
(Milyar TL)
|
|
Ödemeler
|
27,7
|
İç Borç Ödemeleri
|
22,5
|
Anapara
|
12,3
|
Faiz
|
10,2
|
Dış Borç Ödemeleri (Anapara + Faiz)
|
5,2
|
Finansman
|
27,7
|
İç Borçlanma
|
17,5
|
Dış Borçlanma
|
1,0
|
Diğer Finansman
|
9,2
|
Buna göre önümüzdeki üç aylık
dönemde Hazine 27,7 milyar TL’lik borç anapara geri ödemesi ve faiz ödemesi
yapacak ve bunu üç yoldan finanse edecektir: İç borçlanma, dış borçlanma ve
diğer finansman. Hazine, iç piyasaya toplam 22,5 milyar TL’lik iç borç ödemesi
yapacak olmasına karşılık iç piyasadan toplam 17,5 milyar TL’lik yeni borçlanma
yapmayı planlamakta aradaki 5 milyar TL’lik farkı da başta faiz dışı fazla
olmak üzere diğer finansman kaynaklarından kapatmayı öngörmektedir. Bu durumda
Hazine, piyasaya 5 milyar TL likidite bırakmış olmaktadır.
Hazine’nin iç borç çevirme oranı
şöyle hesaplanıyor:
İç borç çevirme oranı = İç
borçlanma / İç borç ödemeleri
Yukarıdaki sayıları bu denkleme
uygularsak Haziran – Temmuz – Ağustos 2012 için iç borç çevirme oranını şöyle
hesaplayabiliriz:
İç borç çevirme oranı = 17,5 /
22,5 = 0,78 (yani yüzde 78.)
Buna göre Hazine piyasaya ödediği
her 100 TL’ye karşılık piyasadan 78 TL’lik yeni borçlanma yapmaktadır.
İç borç çevirme oranında gerçek
bu mudur? Bana göre gerçek iç borç çevirme oranında iç borç ödemelerinde faiz
ödemeleri işin içine katılmamalıdır. Yani iç borçlanma nasıl ki yalnızca
anapara üzerinden alınıyorsa iç borç ödemeleri de yalnızca anapara üzerinden
alınmalı ve iç borç çevirme oranı öyle hesaplanmalıdır. Aksi takdirde pay ve
paydayı aynı bazda ele almak için yeni iç borçlanma için ödenecek faizleri de
işin içine katmamız gerekir.
Buna göre iç borç çevirme
oranının doğru denklemi şöyledir:
İç borç çevirme oranı = İç
borçlanma / İç borç anapara ödemeleri
Şimdi yukarıdaki sayıları bu
denklemde yerlerine koyalım:
İç borç çevirme oranı = 17,5 /
12,3 = 1,42. Yani yüzde 142.
Buna göre faiz ödemeleri dışarıda
bırakıldığında Hazine önümüzdeki üç ayda yapacağı her 100 TL’lik iç borç
ödemesine karşılık 142 TL’lik iç borçlanma yapacak demektir. Bu da bizim borç stokumuzun
artacağı anlamına geliyor.
Eğer bu oran yükseliyorsa özel kesimin piyasadan dışlanması (crowding out etkisi) oran düşüyorsa özel kesime piyasadan yararlanma imkanının artması (crowding in etkisi) söz konusu oluyor demektir.
Sürdürülebilir Bütçe Dengesi
Eğer bu oran yükseliyorsa özel kesimin piyasadan dışlanması (crowding out etkisi) oran düşüyorsa özel kesime piyasadan yararlanma imkanının artması (crowding in etkisi) söz konusu oluyor demektir.
Sürdürülebilir Bütçe Dengesi
Kamu kesimi mali dengeleri
konusunda literatürde kullanılan kavramlar arasında bütçe dengesi, faiz dışı
denge, kamu genel finansman dengesi, hazine nakit dengesi gibi kavramlar
bulunuyor. Ben bunlara bir de sürdürülebilir bütçe dengesi kavramını ekliyorum.
Sürdürülebilir bütçe dengesi =
Bütçe Vergi Gelirleri - Bütçe Faiz Dışı Giderleri
Sürdürülebilir bütçe dengesi
kavramının ötekilerden ne farkı var? Ya da ben böyle bir kavramı izlemeye niçin
ihtiyaç duyuyorum?
Bu kavramın en önemli farkı
gelirler açısından yalnızca vergi gelirlerini hesaba katmasında yatıyor. Bir
başka deyişle bu denklemde özelleştirme gelirleri, 2B gelirleri, mali af
gelirleri gibi bir defaya mahsus gelirler yer almıyor. Giderler konu olduğunda
da yalnızca faiz dışı giderleri alıyorum.
Kavramın, faiz dışı dengeden
farkı hesaplamaya alınan gelirlerde ortaya çıkıyor. Faiz dışı denge hesabında
bütün bütçe gelirleri hesaplamaya katılırken sürdürülebilir bütçe dengesi
kavramında yalnızca vergi, gelirleri hesaba alınıyor.
Aşağıda 2005 yılından 2012 Nisan
ayına kadar bütçe gelişmeleri gösteriliyor.
Sürdürülebilir bütçe dengesinin
GSYH’ya oranı 2005 – 2010 yıllarında daima bütçe dengesinin GSYH’ya oranının altında
seyretmiştir. Hatta 2005 ve 2006 yıllarında bütçe açık verirken sürdürülebilir
bütçe dengesi fazla vermiştir. 2011 yılı ve 2012 yılının ilk 4 ayında ise bütçe
açığının GSYH’ya oranı ile sürdürülebilir bütçe dengesi açığının GSYH’ya oranı
aynı düzeye gelmiştir. Bu bize artık vergi gelirlerinin faiz dışı giderleri
karşılamakta zorlandığını ve her yıl bir defaya özgü gelirlere olan ihtiyacın
giderek arttığını gösteriyor.
Her yıl yeniden bir defaya özgü
gelirler keşfedip uygulamaya koyarak sonsuza dek bütçe açığını kapatmak mümkün
görünmüyor. O nedenle artık zaman geçirmeden dolaylı vergilerden dolaysız
vergilere doğru vergi dönüşümünü yapmak ve kayıt dışı kalmış olan vergiye tabi
işlemleri kayda almak, kısacası yapısal reformlara girişmek gerekiyor.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 202026 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.