Türkiye'de Kamu Mali Sistemi
Devlet bir tüzel kişidir.
Devletin çeşitli kurumları bu tüzel kişiliği kendi görev ve yetkileri
çerçevesinde temsil ederler. Devlet tüzel kişiliğinin mali yönünü Maliye Bakanlığı
ve Hazine ortaklaşa temsil eder. Maliye Bakanlığı, mülk sahipliği, devlet gelirlerinin toplanması gibi konularda, Hazine ise devlet harcamalarının ödenmesi ve kamu borçlanması gibi konularda devletin tüzel kişiliğinin temsilini üstlenirler.
Kamu kesimi iki ana kategoriden
ve onların altındaki alt kategorilerden oluşuyor. Bu iki ana kategori genel
yönetim ve KİT’ler. Genel yönetim: Merkezi yönetimi, sosyal güvenlik kurumları
ve yerel yönetimleri içine alıyor. Merkezi yönetim ise genel bütçeye dahil kamu
idareleri, özel bütçe kapsamında yönetilen kamu idareleri ve düzenleyici ve
denetleyici kurumlardan oluşuyor.
Önce genel yönetimin ilk parçası
olan merkezi yönetimi oluşturan kamu idare ve kurumlarını açıklayalım. Bunlar
üç parçadan ibaret. Genel bütçeye dahil kamu idareleri, devlet tüzel kişiliğine
dahil olan kamu idareleridir (yani yasama, yargı ve yürütme organını oluşturan
birimler.) Özel bütçe kapsamında yönetilen
kamu idareleri, bir bakanlığa bağlı ya da bir bakanlıkla ilgili olarak belirli
bir kamu hizmetini yürütmek amacıyla kurulan, gelir tahsis edilen, bu
gelirlerden harcama yapmak yetkisi verilen, kuruluş ve çalışma esasları kanunla
düzenlenen kamu idareleridir (yani tüzel kişiliğe sahip olan YÖK,
üniversiteler, Türk Standartları Enstitüsü, DSİ ve Karayolları gibi kurumlar.) Düzenleyici ve
denetleyici kurumlar, özel kanunlarla kurul, kurum ya da üst kurul şeklinde
teşkilatlanan ve görevleri sektörle ilgili düzenleme ve denetleme yapmak olan
kurumları ifade ediyor (yani RTÜK, BDDK, SPK gibi kurumlar.) Bu kuruluşlardan
yasama, yargı ve yürütme organını oluşturanlar devlet tüzel kişiliğinin içinde
yer alırlar ve kendi adlarına borçlanmaya gidemezler. Bunların kendilerine özgü
gelirleri yoktur. Giderlerini karşılamaları için devlet gelirlerinden bunlara
ödenek verilir. Buna karşılık YÖK, Üniversiteler, TSE gibi kuruluşların kendilerine
ait ayrı tüzel kişilikleri ve öz gelirleri vardır, ancak bu gelirler
giderlerini karşılamaya yeterli olmadığı için Hazine’den destek alırlar. Tüzel
kişilikleri olmasına karşılık borçlanmaya gidecekleri zaman Hazine garantisi
almaları gerekir.
Bütçe dışı fonlar (Savunma
Sanayii Destekleme Fonu, Sosyal Dayanışma ve Yardımlaşmayı Teşvik Fonu ve
Özelleştime Fonu) ile döner sermayeli kuruluşlar da (bunlar ilk sermayesi kamu
kesimince verilen genel ve özel bütçeli idarelere bağlı 1421 adet işletmedir)
merkezi yönetim içinde kabul edilmektedir.
Genel yönetimin ikinci büyük
parçası sosyal güvenlik kurumlarıdır. Bu kurumlar, sosyal güvenlik sunmak üzere
kanunla kurulan kamu idareleridir (SGK, Türkiye İş Kurumu ve Ereğli Amele
Birliği Sandığı.) Bu kurumların devlet tüzel kişiliğinden ayrı kendi tüzel
kişilikleri vardır.
Genel yönetimin son parçası da
yerel yönetimlerdir. Yerel yönetimler, yerel yönetim kapsamındaki kamu
idareleridir (yani belediyeler, il özel idareleri ve bunların oluşturduğu
birlikler.) Bu kuruluşlar da ayrı tüzel kişiliğe sahiptirler. Dolayısıyla kendi
adlarına borçlanmaya gidebilirler.
Genel yönetime KİT’lerin
dengesini de eklediğimizde kamu kesimi toplam dengesine ulaşıyoruz. KİT’ler
kendi tüzel kişiliklerine sahiptir ve kendi adlarına borçlanma yapabilirler.
Bu açıklamalar çerçevesinde kamu
kesiminin özet görünümü şöyle şematize edilebilir:
- Genel Yönetim
a.
Merkezi Yönetim
i.
Genel bütçeye dahil daireler
ii.
Özel bütçeli idareler
iii.
Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar
b.
Sosyal Güvenlik Kurumları
c.
Yerel Yönetimler
- KİT’ler
a.
Finansal KİT’ler
b.
İşletmeci KİT’ler
Bu tanımlardan hareket edersek kamu
bütçesi ilişkileri açısından şu formülleri yazabiliriz:
(1) Merkezi yönetim bütçesi =
Genel bütçe + Özel bütçe + Bütçe dışı fonlar + döner sermayeli kuruluş
bütçeleri + Düzenleyici ve denetleyici kurum bütçeleri.
(2) Genel yönetim dengesi =
Merkezi yönetim bütçe dengesi + Sosyal güvenlik kurumlarının bütçe dengesi
(işsizlik sigortası fonu dahil) + Yerel yönetimlerin bütçe dengesi.
(3) Kamu kesimi toplam dengesi =
Genel yönetim bütçe dengesi + KİT’lerin
dengesi.
Eğer dar anlamlı kamu kesimi borç
stokunu merak ediyorsak merkezi yönetim borç stoku bizim için yeterli demektir.
AB ülkeleri ve Maastricht krityeri açısından borç stokuna bakacaksak AB tanımlı
genel yönetim nominal borç stokuna bakmamız gerekli. O da şöyle hesaplanıyor:
AB tanımlı genel yönetim nominal
borç stoku = Merkezi yönetim borç stoku (bütçe dışı fonlar ve döner sermayeler
dahil) + yerel yönetimler borç stoku + sosyal güvenlik kurumları borç stoku
(işsizlik sigortası fonu dahil) + ayarlama kalemleri (Buradaki ayarlama
kalemleri üç ayrı ayarlamayı içeriyor. Genel yönetimi oluşturan kurum ve
kuruluşların ellerindeki DİBS’ler brüt borç stokundan düşülüyor. İskontolu
olarak ihraç edilen DİBS’lerin nominal değerleri, hesaba katılıyor. Dolaşımdaki
bozuk para tutarı merkezi yönetim iç borç stokuna ekleniyor.)
Merkezi yönetim toplam borç stoku
2012 Haziran sonu itibariyle yaklaşık 524 milyar TL’dir. Bunun 378 milyar TL’si
iç, 146 milyar TL’si (yaklaşık 81 milyar USD’si) dış borçtur.
AB tanımlı genel yönetim nominal
borç stokunun / GSYH’ya oranı 2011 sonu itibariyle yüzde 39,4’dür.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 202020 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.