Siyaseten Katl
“Egemenliğin mutlak bir şekilde
tek elde toplandığı devletlerde, hükümdarın kudretinin son sınırı, kendi takdir
hakkını kullanarak ölüm cezası verebilmesidir. Bilhassa İslam ve Türk – İslam
devletlerinde bu kurum gelişmiş ve İslam kamu hukukunun önemli bir parçası
haline gelerek yaşamıştır. Türk – İslam devlet nazariyesi, hükümdarın bu
yetkisine bağlı olarak gelişen kuruma “siyaseten katl” adını vermiştir.” (Ahmet
Mumcu, Osmanlı Devletinde Siyaseten Katl, Giriş kısmı, Birey ve Toplum
Yayınları. Katlin Türkçe karşılığı adam öldürmedir.)
Siyaseten katl, siyasal iktidarın
mutlak sahibinin emriyle adam öldürülmesi ya da cinayet işlenmesi demektir.
Başına siyaseten sözcüğü konulmasının nedeni bu eylemi, cezalandırılmayı
gerektiren adi adam öldürme eyleminden ayırmak içindir.
Fatih Sultan Mehmet’in kendi zamanına kadar yürürlükte olan
kanunları bir araya toplayarak yazdırdığı ünlü Kanunname-i Ali Osman’ın
(Kanunname-i Mehmedi ya da Fatih Kanunnamesi olarak da anılıyor) 37’nci maddesi
şöyle diyor: “Ve her kimesneye evlâdımdan saltanat müyesser ola, karındaşların
nizam-ı âlem içün katletmek münâsibdir. Ekser ulemâ dahi tecvîz etmişdir.
Anınla âmil olalar.” Bunun günümüz Türkçesine çevirisini şöyle yapabiliriz: “Çocuklarımdan
hangisi saltanat makamına çıkarsa, dünya düzenini sağlamak amacıyla, kardeşlerini
öldürmesi uygundur. Din bilginlerinin çoğu da bunu onaylamıştır. Bu kuralı uygulasınlar.”
Muhtemelen bu kanun maddesi yazılı
olmayan bir gelenek olarak Fatih Kanunnamesinden önce de vardı, çünkü ondan
önce de kardeş katli yapılmıştır. Örneğin I. Murad (Hüdavendigâr) kardeşleri
Halil ve İbrahim beyleri ve kendisine isyan eden oğlu Savcıbey’i öldürtmüştür.
Osmanlı imparatorluğunda saltanata geçenlerin katlettirdiği kardeş, oğul ve diğer
akraba sayısı sayılamayacak kadar çoktur.
Bu alandaki rekor 19 erkek kardeşini öldürten III. Mehmet’e ait bulunuyor.
Hükümdara yani bir anlamda
devlete karşı başkaldıran kardeş, oğul ve diğer akrabaya uygulanan bu maddeyi o
devrin koşulları çerçevesinde anlamak mümkün olmakla birlikte bu tür bir
başkaldırının içinde olmayanların siyaseten katlini anlamak mümkün değildir. Örneğin
Fatih Sultan Mehmet’in henüz 2 yaşındaki kardeşi Ahmet’i öldürtmesini siyaseten
katl çerçevesine sokmak zorlama yorumlarla bile açıklanabilecek bir durum gibi
görünmüyor. Ayrıca konu eğer Fatih Kanunnamesi ile düzenlenmişse orada sadece
kardeş katli öngörülüyor. Yani o maddeyi esas alacak olursak padişahların başta
kendi çocuklarını öldürmeleri olmak üzere kardeş katli dışındaki öldürme
emirlerini adi cinayet olarak nitelememiz gerekiyor. Oysa oğulların katli de
aynı hızla sürüp gitmiş ve siyaseten katl kapsamında ele alınmıştır. Örneğin
Kanuni Sultan Süleyman’ın 2 oğlunu ve torunlarını boğdurttuğu biliniyor.
Başka iddialara dayalı tartışmalar
da var bu konuda. İlk iddia bunun bir yasa değil bir saray içtüzüğü maddesi
olduğu iddiasıdır. Saray içtüzüğü maddesi olduğu iddiasını doğru kabul etsek bile
bu maddenin Fatih’in emriyle yazılmış ve uygulanmış olduğu gerçeği değişmez. İster
yasa maddesi olsun isterse içtüzük maddesi olsun yol aynı kapıya çıkar. İkinci
iddia böyle bir yasanın Fatih tarafından hiç çıkarılmadığı iddiasıdır.
Varsayalım ki bu iddia doğru olsun. O zaman durum daha da vahim bir hal alır. Yasa
varsa hiç değilse bir yasa var ve ona uyulmuş olur, oysa yasa yoksa uygulama
yasa dışı keyfi bir uygulama halini almış olur.
Telipinu, Hitit tahtına kral I. Huzziya’yı öldürerek geçti.
Kendisi de cinayetle tahta geçmiş olmasına karşın taht cinayetleri geleneğine
bir son vermek istedi ve çeşitli düzenlemeler yaptığı ünlü Telipinu Fermanında
bu konuya da yer verdi. Fermanın tahta çıkış düzenini belirleyen bölümü şöyle
“Kral ailesinde kan (cinayet) çoğaldı. Ben Telipinu, Hattuşa’daki meclisi
toplantıya çağırdım. Artık kraliyet ailesinin çocuğuna kimse kötülük yapmasın.
Ona bıçak çekmesin. Birinci sıradaki prens kral olsun. Eğer birinci sırada
prens yoksa ikinci sıradaki oğul kral olsun. Eğer bir prens yoksa birinci
sıradaki kıza bir içgüveysi alsınlar ve o kral olsun.”
Hukuk sisteminin gelişmesiyle devlet yönetimi sisteminin
gelişmesinin tam ortalarında bir yerlerde yar alan Telipinu Fermanı, primogenitur
kuralına yani en büyük erkek çocuğun kral olması esasına önderlik etmiş
görünüyor. Batıda başlangıçta yaşanan taht kavgaları da aynı yöntemle
çözümlenmiş ve en büyük erkek çocuğun kral olması ilkesi benimsenmişken Osmanlı’da
bu yönteme ancak İmparatorluğun artık gücünü tümüyle kaybettiği son döneminde geçilebilmiş.
Hitit Kralı Telipinu M.Ö. 1535 ile 1500 arasında, Fatih
Sultan Mehmet ise 1451 (ikinci kez tahta çıkışı) ile 1481 arasında hüküm sürdüler.
Yani iki hükümdarın siyaseten katl konusuyla ilgili düzenlemeleri arasında
yaklaşık olarak 3000 yıl fark var. Aynı topraklarda birbirinden aşağı yukarı üç bin yıl farkla hüküm sürmüş olan bu iki hükümdardan ilkinin binlerce yıl önce daha
uygar bir çözüm bulmuş olması ilginçtir.
Tarih konusunda
70'lerdeki Kuyruklar30 Temmuz 2026Sadrazam Şehit Ali Paşa'yı Bilir misiniz?20 Ekim 2020En Büyük Bayram Kutlu Olsun30 Ağustos 2020Kritovulos Tarihi'ni Okumanın Tam Zamanı14 Temmuz 202080 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.