Dış Borçlarımız ve Yorum Farkları
Kamu Kesimi Dış Borçlanması
Kamu kesiminin dış piyasalardan,
yabancı kuruluşlardan, yabancı devletlerden yaptığı borçlanma kamu kesimi dış
borçlanması olarak adlandırılıyor. Bu borçlanmada ağırlık Hazine’dedir.
Bu borçlanma dört şekilde yapılabiliyor: (1) Kredi almak yoluyla, (2) Tahvil ihracı yoluyla, (3) Devletlerden borçlanma yoluyla, (4) Uluslararası kurumlardan borçlanma yoluyla.
(1) Kredi almak yoluyla
borçlanmada kamu kurumu, yabancı banklara başvurarak
yürüteceği bir proje ya da yapacağı bir iş nedeniyle belirli bir vadeyi
kapsayan bir krediyi faiz karşılığında alır. Bu kredi bir banka tarafından
verilebileceği gibi miktarın büyüklüğüne göre birkaç bankanın katılımıyla da verilebilir.
Eğer birden fazla bankanın katılımı söz konusuysa buna “sendikasyon” bu
birlikte açılan krediye de “sendikasyon kredisi” adı veriliyor. Eskiden Hazine
de bu tür kredileri alırdı.
(2) Tahvil ihracı yoluyla
borçlanmada kamu kurumu yurt dışı piyasalara tahvil ihraç
eder ve bunun karşılığında borçlanır. Bu tahviller yabancı para cinsinden
olabileceği gibi TL cinsinden de olabilir. Dış borç sayılmasındaki ayırt edici
nitelik üzerinde yazılı para birimi ya da kimin satın aldığı değil hangi
piyasada ihraç edildiğidir.
(3) Devletlerden borçlanma daha çok Hazine tarafından Türkiye Cumhuriyeti
adına sağlanan bazı dış borçlar için söz konusu olur. Burada Türkiye
Cumhuriyeti yabancı bir devletten bir projesi ya da herhangi bir programı için
borç alabilir. Şimdilerde pek kullanılmayan bu yöntem eskiden yaygın olarak
kullanılıyordu. Türkiye için OECD nezdinde kurulmuş bir konsorsiyum vardı ve
Türkiye’nin uyguladığı istikrar programlarına OECD üyesi ülkelerin katılımıyla
borç verilirdi.
(4) Uluslararası kuruluşlardan
borçlanma türü IMF, Dünya Bankası, yatırım bankaları,
kalkınma bankaları gibi çok uluslu kuruluşlardan yapılan borçlanmaları ifade
eder. Bunlar ya bir programın desteklenmesi için ya da belirli kamu
projelerinin gerçekleştirilmesi için alınan borçlardır.
IMF’den borçlanma bir borçlanma
olarak değerlendirilmesi en zor olanıdır. Çünkü burada amaç borç almak değil
belirli bir istikrarsızlık halinden kurtulmak için parasal destek almaktır. Bu
çerçevede IMF’nin sağladığı kaynaklara da kredi ya borçtan daha çok destek,
imkân, kolaylık gibi adlar verilirken bu kullanımlar için tahakkuk ettirilen
bedele de faiz yerine charge gibi adlar verilir.
Dünya Bankası, devletlere belirli
bir dönüşüm programı uygulaması için kredi verebileceği gibi kamu kurum ve
kuruluşlarına uygulayacakları projeler için de kredi verir. Yatırım bankaları
ve kalkınma bankaları da daha çok proje için kredi veren kuruluşlardır.
Aşağıdaki tabloda Türkiye’nin
kamu kesimi brüt borç stoku 2002 – 2012 yılları itibariyle karşılaştırmalı
olarak gösterilmektedir.
Tabloya bakıldığında Türkiye’nin
kamu kesimi brüt dış borç stokunun 2002’den 2012’ye yüzde 60’a yakın arttığı,
buna karşılık GSYH’daki artışların daha fazla olması nedeniyle kamu kesimi brüt
borç stokunun GSYH’ya oranının yüzde 50’den fazla gerilediği görülüyor.
31.12.2012
|
2002 Milyar $
|
2002 GSYH %
|
2012 Milyar $
|
2012 GSYH %
|
Brüt kamu kesimi
Dış borç stok toplamı
|
64,5
|
28,0
|
103,1
|
13,0
|
Kısa vadeli
|
0,9
|
0,4
|
11,0
|
1,3
|
Uzun vadeli
|
63,6
|
27,5
|
92,1
|
11,7
|
Özel Kesim Dış Borçlanması
Özel kesimin dış piyasalardan,
yabancı kuruluşlardan veya yabancı devletlerden yaptığı borçlanmaya özel kesim
dış borçlanması diyoruz.
Özel kesimin dış borçlanması altı
şekilde yapılıyor: (1) Satıcı kredisi almak yoluyla, (2) Reel kesimin
bankalardan kredi alması yoluyla, (3) Bankaların yabancı bankalardan kredi
alması yoluyla, (4) Tahvil ihracı yoluyla, (5) Devletlerden borçlanma yoluyla,
(6) Uluslararası kuruluşlardan borçlanmak yoluyla.
(1) Satıcı kredisi almak yoluyla borçlanmada özel kesim yurtdışından
satın aldığı makine, teçhizat vb gibi malları satıcının kredisiyle ya da
satıcının ülkesinin bankalarının (Eximbanklar dahil) açtığı krediyle satın alır. Bizde özel kesim
dış borçlanmasında en yaygın kullanılan yol budur.
(2) Reel kesimin bankalardan kredi alması yoluyla borçlanmada özel
kesim Türkiye içinde ya da başka ülkelerde yapacağı bir proje için yabancı ülke
bankalarından kredi alabilir.
(3) Bankaların yabancı bankalardan kredi alması yoluyla borçlanma,
Türk bankaları kaynaklarını güçlendirmek için yabancı bankalardan borçlanmaya
gidebilirler. Eğer alınacak krediye birden fazla bankanın katılımı söz
konusuysa buna “sendikasyon” bu birlikte açılan krediye de “sendikasyon
kredisi” adı veriliyor.
(4) Tahvil ihracı yoluyla borçlanma yolu, özel kesim kuruluşunun yurt
dışı piyasalara tahvil ihracı karşılığında borçlanmasını ifade eder. Bu
tahviller yabancı para cinsinden olabileceği gibi TL cinsinden de olabilir. Dış
borç sayılmasındaki ayırt edici nitelik üzerinde yazılı para birimi ya da kimin
satın aldığı değil hangi piyasada ihraç edildiğidir. Bizde bu uygulama henüz
çok yenidir ve yaygınlık kazanmamıştır.
(5) Devletlerden borçlanma
yolu, özel
kesim kuruluşları tarafından pek kullanılan bir yol değildir. Çok istisnai
hallerde kullanılır. Örneğin Dubai’de devlet bir yol yaptıracak ve bu yolun
kredisini kendisi verecekse bu yolu yapmaya giren özel kesim kuruluşuna bu
krediyi kullandırabilir.
(6) Uluslararası kuruluşlardan
borçlanma yolu, özel
kesimin yatırımları için IFC ya da çeşitli projeleri için Kalkınma ve Yatırım
Bankalarından kredi kullanması halidir. Bir özel kesim kuruluşu bir başka
ülkede diyelim ki bir havaalanı yapmaya gitmişse ve o proje için o ülkenin
bağlı olduğu Kalkınma ve Yatırım Bankası kredi veriyorsa bu kredi bu kategoriye
girer.
Aşağıdaki tabloda Türkiye’nin
özel kesim brüt borç stoku 2002 – 2012 yılları itibariyle karşılaştırmalı
olarak gösterilmektedir.
Tabloya bakıldığında Türkiye’nin özel
kesim brüt dış borç stokunun 2002’den 2012’ye 5,2 mislinden fazla arttığı, buna
ek olarak özel kesim borçlanma artışının GSYH’daki artıştan fazla olması
nedeniyle özel kesim brüt borç stokunun GSYH’ya oranının da yüzde 60’a yakın
artış gösterdiği görülüyor.
31.12.2012
|
2002 Milyar $
|
2002 GSYH %
|
2012 Milyar $
|
2012 GSYH %
|
Brüt özel kesim dış borç stoku toplamı
|
43,1
|
18,7
|
226,0
|
29,8
|
Kısa vadeli
|
13,9
|
6,1
|
88,8
|
11,3
|
Uzun vadeli
|
29,2
|
12,6
|
137,2
|
17,5
|
Türkiye’nin Toplam Brüt Dış Borç Stoku
Kamu kesimi ve özel kesimin dış
borç stokuna TCMB’nin brüt dış borç stokunu da ekleyerek topladığımızda
Türkiye’nin toplam dış borç stokunu bulabiliriz. Bu stokları o yılın GSYH’sına
bölerek de borç stokunun GSYH içindeki payını yani dış borç yükünü
hesaplayabiliriz.
31.12.2012
|
2002
Milyar $
|
2002 GSYH
%
|
2012
Milyar $
|
2012 GSYH
%
|
Türkiye brüt dış borç stoku toplamı
|
129,6
|
56,1
|
336,9
|
42,9
|
Kamu Kesimi
|
64,5
|
27,9
|
103,1
|
13,1
|
Kısa Vade
|
0,9
|
0,4
|
11,0
|
1,4
|
Uzun Vade
|
63,5
|
27,5
|
92,1
|
11,7
|
TCMB
|
22,0
|
9,5
|
7,7
|
1,0
|
Kısa Vade
|
20,3
|
8,8
|
1,1
|
0,1
|
Uzun Vade
|
1,7
|
0,7
|
6,6
|
0,8
|
Özel Kesim
|
43,1
|
18,7
|
226,0
|
28,8
|
Kısa Vade
|
13,9
|
6,0
|
88,8
|
11,3
|
Uzun Vade
|
29,2
|
12,6
|
137,2
|
17,5
|
Tabloların Farklı Yorumlanması
Verilerin yorumlanması bilime de siyasete
de hizmet edebiliyor. Bu tablolara bakanlar üç farklı yorum yapabilirler: (1)
Muhalefet etmek amacında olanlar mutlak artışa dikkat çekerek “brüt dış borç
stokumuz artıyor” diyebilir. (2) Amaçları iktidarı övmek olanlar oranlardaki
gerilmeye dikkat çekerek “Brüt dış borç stokumuzun GSYH’ya oranı geriliyor”
diyebilir. (3) Objektif bakmayı başaranlar ise “Brüt dış borç stokumuz mutlak
olarak artıyor ama gelirimiz daha fazla arttığı için gelir içindeki borç payı göreli
olarak azalıyor. Kamu kesimi dış borçlanmasının yerini özel kesim dış
borçlanması alıyor. Bu noktada özel kesim kısa vadeli dış borç stokunun
artışına dikkat etmek gerekir” der. Doğal olarak bu üç yorumdan en az itibar
edileni üçüncü yorumdur. Muhalifler bu yorumu yapanı iktidardan yana,
iktidardakiler ise muhalefetten yana diye sınıflandırırlar. Çünkü bu tip yorum
iki tarafa da yaramaz. Oysa bir toplum objektif yorumlardan ders çıkardığı
sürece doğru yolda ilerler. Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 202084 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.