Perşembe, 19 Kasım 2026

Mahfi Eğilmez · Ekonomi ve düşünce günlüğü

Dış Borçlarımız ve Yorum Farkları

Kamu Kesimi Dış Borçlanması
Kamu kesiminin dış piyasalardan, yabancı kuruluşlardan, yabancı devletlerden yaptığı borçlanma kamu kesimi dış borçlanması olarak adlandırılıyor. Bu borçlanmada ağırlık Hazine’dedir.

Bu borçlanma dört şekilde yapılabiliyor: (1) Kredi almak yoluyla, (2) Tahvil ihracı yoluyla, (3) Devletlerden borçlanma yoluyla, (4) Uluslararası kurumlardan borçlanma yoluyla.

(1) Kredi almak yoluyla borçlanmada kamu kurumu, yabancı banklara başvurarak yürüteceği bir proje ya da yapacağı bir iş nedeniyle belirli bir vadeyi kapsayan bir krediyi faiz karşılığında alır. Bu kredi bir banka tarafından verilebileceği gibi miktarın büyüklüğüne göre birkaç bankanın katılımıyla da verilebilir. Eğer birden fazla bankanın katılımı söz konusuysa buna “sendikasyon” bu birlikte açılan krediye de “sendikasyon kredisi” adı veriliyor. Eskiden Hazine de bu tür kredileri alırdı.
(2) Tahvil ihracı yoluyla borçlanmada kamu kurumu yurt dışı piyasalara tahvil ihraç eder ve bunun karşılığında borçlanır. Bu tahviller yabancı para cinsinden olabileceği gibi TL cinsinden de olabilir. Dış borç sayılmasındaki ayırt edici nitelik üzerinde yazılı para birimi ya da kimin satın aldığı değil hangi piyasada ihraç edildiğidir.
(3) Devletlerden borçlanma daha çok Hazine tarafından Türkiye Cumhuriyeti adına sağlanan bazı dış borçlar için söz konusu olur. Burada Türkiye Cumhuriyeti yabancı bir devletten bir projesi ya da herhangi bir programı için borç alabilir. Şimdilerde pek kullanılmayan bu yöntem eskiden yaygın olarak kullanılıyordu. Türkiye için OECD nezdinde kurulmuş bir konsorsiyum vardı ve Türkiye’nin uyguladığı istikrar programlarına OECD üyesi ülkelerin katılımıyla borç verilirdi.
(4) Uluslararası kuruluşlardan borçlanma türü IMF, Dünya Bankası, yatırım bankaları, kalkınma bankaları gibi çok uluslu kuruluşlardan yapılan borçlanmaları ifade eder. Bunlar ya bir programın desteklenmesi için ya da belirli kamu projelerinin gerçekleştirilmesi için alınan borçlardır.

IMF’den borçlanma bir borçlanma olarak değerlendirilmesi en zor olanıdır. Çünkü burada amaç borç almak değil belirli bir istikrarsızlık halinden kurtulmak için parasal destek almaktır. Bu çerçevede IMF’nin sağladığı kaynaklara da kredi ya borçtan daha çok destek, imkân, kolaylık gibi adlar verilirken bu kullanımlar için tahakkuk ettirilen bedele de faiz yerine charge gibi adlar verilir.   

Dünya Bankası, devletlere belirli bir dönüşüm programı uygulaması için kredi verebileceği gibi kamu kurum ve kuruluşlarına uygulayacakları projeler için de kredi verir. Yatırım bankaları ve kalkınma bankaları da daha çok proje için kredi veren kuruluşlardır.

Aşağıdaki tabloda Türkiye’nin kamu kesimi brüt borç stoku 2002 – 2012 yılları itibariyle karşılaştırmalı olarak gösterilmektedir.

Tabloya bakıldığında Türkiye’nin kamu kesimi brüt dış borç stokunun 2002’den 2012’ye yüzde 60’a yakın arttığı, buna karşılık GSYH’daki artışların daha fazla olması nedeniyle kamu kesimi brüt borç stokunun GSYH’ya oranının yüzde 50’den fazla gerilediği görülüyor.
 
31.12.2012
2002 Milyar $
2002 GSYH %
2012 Milyar $
2012 GSYH %
Brüt kamu kesimi
Dış borç stok toplamı
64,5
28,0
103,1
13,0
    Kısa vadeli
0,9
0,4
11,0
1,3
    Uzun vadeli
63,6
27,5
92,1
11,7
  
Özel Kesim Dış Borçlanması
Özel kesimin dış piyasalardan, yabancı kuruluşlardan veya yabancı devletlerden yaptığı borçlanmaya özel kesim dış borçlanması diyoruz.   

Özel kesimin dış borçlanması altı şekilde yapılıyor: (1) Satıcı kredisi almak yoluyla, (2) Reel kesimin bankalardan kredi alması yoluyla, (3) Bankaların yabancı bankalardan kredi alması yoluyla, (4) Tahvil ihracı yoluyla, (5) Devletlerden borçlanma yoluyla, (6) Uluslararası kuruluşlardan borçlanmak yoluyla.

(1) Satıcı kredisi almak yoluyla borçlanmada özel kesim yurtdışından satın aldığı makine, teçhizat vb gibi malları satıcının kredisiyle ya da satıcının ülkesinin bankalarının (Eximbanklar dahil)  açtığı krediyle satın alır. Bizde özel kesim dış borçlanmasında en yaygın kullanılan yol budur.
(2) Reel kesimin bankalardan kredi alması yoluyla borçlanmada özel kesim Türkiye içinde ya da başka ülkelerde yapacağı bir proje için yabancı ülke bankalarından kredi alabilir.  
(3) Bankaların yabancı bankalardan kredi alması yoluyla borçlanma, Türk bankaları kaynaklarını güçlendirmek için yabancı bankalardan borçlanmaya gidebilirler. Eğer alınacak krediye birden fazla bankanın katılımı söz konusuysa buna “sendikasyon” bu birlikte açılan krediye de “sendikasyon kredisi” adı veriliyor.      
(4) Tahvil ihracı yoluyla borçlanma yolu, özel kesim kuruluşunun yurt dışı piyasalara tahvil ihracı karşılığında borçlanmasını ifade eder. Bu tahviller yabancı para cinsinden olabileceği gibi TL cinsinden de olabilir. Dış borç sayılmasındaki ayırt edici nitelik üzerinde yazılı para birimi ya da kimin satın aldığı değil hangi piyasada ihraç edildiğidir. Bizde bu uygulama henüz çok yenidir ve yaygınlık kazanmamıştır.
(5) Devletlerden borçlanma yolu,  özel kesim kuruluşları tarafından pek kullanılan bir yol değildir. Çok istisnai hallerde kullanılır. Örneğin Dubai’de devlet bir yol yaptıracak ve bu yolun kredisini kendisi verecekse bu yolu yapmaya giren özel kesim kuruluşuna bu krediyi kullandırabilir.
(6) Uluslararası kuruluşlardan borçlanma yolu, özel kesimin yatırımları için IFC ya da çeşitli projeleri için Kalkınma ve Yatırım Bankalarından kredi kullanması halidir. Bir özel kesim kuruluşu bir başka ülkede diyelim ki bir havaalanı yapmaya gitmişse ve o proje için o ülkenin bağlı olduğu Kalkınma ve Yatırım Bankası kredi veriyorsa bu kredi bu kategoriye girer.  
Aşağıdaki tabloda Türkiye’nin özel kesim brüt borç stoku 2002 – 2012 yılları itibariyle karşılaştırmalı olarak gösterilmektedir.

Tabloya bakıldığında Türkiye’nin özel kesim brüt dış borç stokunun 2002’den 2012’ye 5,2 mislinden fazla arttığı, buna ek olarak özel kesim borçlanma artışının GSYH’daki artıştan fazla olması nedeniyle özel kesim brüt borç stokunun GSYH’ya oranının da yüzde 60’a yakın artış gösterdiği görülüyor.
 
31.12.2012
2002 Milyar $
2002 GSYH %
2012 Milyar $
2012 GSYH %
Brüt özel kesim dış borç stoku toplamı
43,1
18,7
226,0
29,8
    Kısa vadeli
13,9
6,1
88,8
11,3
    Uzun vadeli
29,2
12,6
137,2
17,5
  
Türkiye’nin Toplam Brüt Dış Borç Stoku
Kamu kesimi ve özel kesimin dış borç stokuna TCMB’nin brüt dış borç stokunu da ekleyerek topladığımızda Türkiye’nin toplam dış borç stokunu bulabiliriz. Bu stokları o yılın GSYH’sına bölerek de borç stokunun GSYH içindeki payını yani dış borç yükünü hesaplayabiliriz.

31.12.2012
2002 Milyar $
2002 GSYH %
2012 Milyar $
2012 GSYH %
Türkiye brüt dış borç stoku toplamı
129,6
56,1
336,9
42,9
Kamu Kesimi
64,5
27,9
103,1
13,1
Kısa Vade
0,9
0,4
11,0
1,4
Uzun Vade
63,5
27,5
92,1
11,7
TCMB
22,0
9,5
7,7
1,0
Kısa Vade
20,3
8,8
1,1
0,1
Uzun Vade
1,7
0,7
6,6
0,8
Özel Kesim
43,1
18,7
226,0
28,8
Kısa Vade
13,9
6,0
88,8
11,3
Uzun Vade
29,2
12,6
137,2
17,5

Tabloların Farklı Yorumlanması
Verilerin yorumlanması bilime de siyasete de hizmet edebiliyor. Bu tablolara bakanlar üç farklı yorum yapabilirler: (1) Muhalefet etmek amacında olanlar mutlak artışa dikkat çekerek “brüt dış borç stokumuz artıyor” diyebilir. (2) Amaçları iktidarı övmek olanlar oranlardaki gerilmeye dikkat çekerek “Brüt dış borç stokumuzun GSYH’ya oranı geriliyor” diyebilir. (3) Objektif bakmayı başaranlar ise “Brüt dış borç stokumuz mutlak olarak artıyor ama gelirimiz daha fazla arttığı için gelir içindeki borç payı göreli olarak azalıyor. Kamu kesimi dış borçlanmasının yerini özel kesim dış borçlanması alıyor. Bu noktada özel kesim kısa vadeli dış borç stokunun artışına dikkat etmek gerekir” der. Doğal olarak bu üç yorumdan en az itibar edileni üçüncü yorumdur. Muhalifler bu yorumu yapanı iktidardan yana, iktidardakiler ise muhalefetten yana diye sınıflandırırlar. Çünkü bu tip yorum iki tarafa da yaramaz. Oysa bir toplum objektif yorumlardan ders çıkardığı sürece doğru yolda ilerler. 
EtiketlerMaliye
ME
Mahfi Eğilmez

İktisatçı, eski Hazine Müsteşarı. Yirmiden fazla kitabın yazarı. 2011'den beri Kendime Yazılar'da yazıyor.

Bu konudaki diğer yazılar →

Maliye konusunda

Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 2020

84 yorum

Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.