Bedava Para Bitiyor
2000’li yıllar küresel sistemin tümü için konjonktürün çıkış
yıllarıydı. ABD’den İngiltere’ye, Euro Bölgesine kadar sistemin zengin
ülkeleri, yüksek büyümenin yarattığı
büyülenmenin etkisiyle, oluşmakta olan emlak balonlarını, karşılıksız finansal
düzenlemeleri görmezden gelmeye başlamışlardı. Bu sanal zenginleşmenin
yarattığı likidite fazlası, yalnızca bu ülkelerin içinde çeşitli yatırımlara
gitmiyor, gelişmekte olan ülkelere de akarak oralardaki yüksek faiz veya yüksek
getiriden kazanç sağlıyordu. Herkes mutluydu. Küresel sistem büyüyor, herkes
bundan payını alıyordu. Tek sorun bu büyümenin, balonlara dayanarak
gerçekleşiyor olmasıydı. Küresel sistem, sermaye akımlarının ilk kez tamamen
serbest kalmasını yaşıyordu. Serbest kalan sermaye bütün sistemi dolaşıyor,
etkiliyordu. Sistem değişmiş ama kurallar değişmemişti. Sistem küreselleşmiş
ama kurallar yerel kalmıştı. Yerel kurallarla küreselleşmiş sermaye akımlarını
düzenlemek mümkün olmuyordu.
2006 yılında ABD’de subprime mortgage krizi patladı. Kriz
patlayınca anlaşıldı ki ABD’de kredi verilmemesi gereken çok yaygın bir kesime
kredi verilmiş. Krizin önlenmesi için sisteme müdahale edildi ve bir toparlanma
sağlandı. Ardından 2008 yılında Lehman Brothers krizi çıktı. O zaman, karşılığı
olmayan ya da olsa bile çok düşük olan birçok varlığın, türev ürünlerle
paketlenip piyasaya satılmış olduğu anlaşıldı. Ve bunun Lehman Brothers ile
sınırlı olmayıp çok yaygın bir uygulama olduğu ortaya çıktı. İşte bu aşamadan
sonra likiditede daralmalar, gelişme yolundaki ülkelerden geri çekilmeler
başladı. Kriz yavaş yavaş küresel sisteme yayıldı. Türkiye üzerindeki etkisi
2008 yılının son çeyreğiyle 2009 yılının son çeyreği arasındaki dönemde oldu. Gelişmekte
olan ekonomilere dış kaynak girişi hızla düştü. Türkiye ekonomisi 2009 yılında
yüzde 4,7 küçüldü.
Krizin ikinci aşaması 2010 yılında Euro Bölgesinde ortaya
çıktı. Euro bölgesinde çıkan kriz de hızlı büyümeye dayalı denetim ve kural
dışı finansal genişlemelerdi. İrlanda, Yunanistan, Güney Kıbrıs peş peşe batış
aşamasına geldiler. Bu ekonomilerde birçok göstergenin sadece sanallıktan
ibaret olduğu, altının boş olduğu anlaşıldı. Kriz öteki Euro Bölgesi ülkelere
sıçramaya yöneldi. Portekiz, İspanya, İtalya ve hatta Fransa etkilendi. Euro
bölgesi dışında bulunan İngiltere de krizden ağır darbe aldı.
ABD ve İngiltere krizi parasal
genişleme yoluyla çözmeye giriştiler. Bir Çin atasözünde söylendiği gibi “para
bütün ayıpları örter” yaklaşımına başvurdular. Böylece Keynes, 1929 Büyük
Depresyonundan sonra bir kez daha, bu kez ağırlık parasal politikada olmak
üzere imdada çağırılmış oldu. Önce Fed ve İngiltere Merkez Bankaları, bir süre
sonra da Avrupa Merkez Bankası tahvil alımları yoluyla likidite sürerek
piyasaları canlandırmaya giriştiler. Bu paraların bir bölümü ülke içinde kalsa
da bir bölümü yine gelişmekte olan ülkelerdeki çekici faizleri ve getirileri
elde etmek üzere oralara yöneldi. Böylece küresel sistemde 2000’lerde yaşanana
benzer yeni bir likidite bolluğu ve sermaye akımları hareketliliği başladı.
Gelişmekte olan ülkeler bir yıllık bir kaynak azalmasının ardından yeniden bol
yabancı kaynağa kavuştular. “Para bütün ayıpları örter” atasözünün vurguladığı
gibi gelişme yolundaki ülkelerdeki eksikler, hatalar, yanlışlar,
kuralsızlıklar, yapısal reform ihtiyaçları rafa kaldırıldı ve bol paranın keyfi
sürülmeye başlandı.
Fed’in 22 Mayıs toplantısında bu yılın sonbaharında piyasaya
verilen likiditeyi azaltmaya başlayacağına ilişkin açıklaması birdenbire
gelişme yolundaki ülkelerde dengeleri değiştirdi. ABD’de faizler ve borsa
getirileri yükselmeye başladı. Örneğin ABD’de 22 Mayıs’tan önce negatif olan reel
faiz, pozitif olarak yüzde 1,5’e yükseldi. ABD’de ve gelişmiş ülkelerde reel faiz
negatifken yatırım fonları daha yüksek risk alıp reel faiz elde etmek amacıyla
gelişmekte olan ekonomilere akmıştı. Gelişmiş ülkelerde reel faizin pozitife
geçmesiyle birlikte bu fonlar, düşük risk düşük ama pozitif reel faizi tercih
ederek gelişmiş ekonomilere dönmeyi tercih ediyorlar. Bu geri dönüş yabancı
kaynak ihtiyacında olan gelişme yolundaki ülkeleri olumsuz etkiliyor,
dengelerini alt üst ediyor.
Aşağıdaki tablo ülkelerin risk primlerini ölçen CDS
primlerindeki değişimleri gösteriyor (CDS primleri kavramı için şu yazımdaki
açıklamalara bakılabilir:
Ülke
|
CDS 22
Mayıs
|
CDS 20
Agu
|
CDS'de
değişim %
|
ABD
|
30
|
22
|
-26,7
|
Almanya
|
29
|
28
|
-3,4
|
Japonya
|
64
|
64
|
0,0
|
Çin
|
73
|
117
|
60,3
|
Brezilya
|
130
|
212
|
63,1
|
Rusya
|
136
|
201
|
47,8
|
Türkiye
|
117
|
232
|
98,3
|
22 Mayıs’taki Fed açıklaması öncesinde oluşmuş bulunan CDS
primleriyle bugünküler arasında ciddi fark var. ABD ve Almanya’nın CDS primleri
düşmüş, Japonya’nınki değişmeden kalmış, buna karşılık dört önemli gelişme
yolundaki ülkenin CDS primleri ciddi oranda yükselmiş görünüyor. Bu dört
gelişmekte olan ekonomi içinde CDS primi en hızlı yükselen ekonomi Türkiye.
Bunun temel nedeni yüksek cari açık ve yüksek finansman ihtiyacı bulunması. Bütün
çabalara karşın cari açık GSYH’nın yüzde 5’ine düşürebilmiş değil. TCMB
verilerine göre Türkiye’nin bir yıl içinde vadesi gelen dış borcu 161 milyar
dolar. Buna 60 milyar dolar olacağı tahmin edilen cari açık için gerekli
finansmanı da eklersek 220 milyar dolarlık bir dış finansman gereksinimi ortaya
çıkıyor. Dış kaynaklara ulaşmada başlayan sıkıntılar çerçevesinde bu kadar
büyük bir finansman gereksiniminin nasıl karşılanabileceği meselesi Türkiye’nin
CDS primlerinin bu kadar yükselmesinin temel nedeni olarak karşımıza çıkıyor.
Bedava paranın sonuna geliyoruz. Önümüzdeki dönem gelişmekte
olan ekonomiler için çok sıkıntılı olacak. Konjonktürün iyi olduğu zamanlarda
eğer yapısal reformlara girişseydik bugün bu sıkıntılar karşısında daha rahat
olabilirdik.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026172 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.