Küresel Krizin Çözümü İçin Maliye Politikasına İhtiyaç Var
Ekonomi politikasının mevcut çerçevesi
20. yüzyılın ilk iki
çeyreği maliye politikasının egemenliğinde geçti. Sonraki dönemde işin içine
para politikası da girdi. Yirminci yüzyılın üçüncü çeyreğinde para ve maliye
politikasının birlikte uygulanmasının ideal birleşim olacağı düşüncesi
yaygındı. Hatta bu karma uygulama “Friedman’ın başını Keynes’in gövdesine
oturtmak” biçiminde özetleniyordu. Yüzyılın son döneminde ekonomi politikasında
ağırlık para politikasına kaydı. 21. yüzyılın ilk döneminde maliye politikası,
para politikasının iyi işlemesi için altyapı hazırlayan bir politika konumuna
gerilerken küresel krizle birlikte para politikası uygulamasını desteklemek
üzere makro ihtiyati politikalar devreye sokulmaya başladı.
Yirmibirinci yüzyılın ilk 15 yılı ve özellikle de küresel
kriz dönemi, maliye politikasının rafa kalktığı bir dönem oldu. Küresel krizle
mücadelenin neredeyse tamamı artık para politikası araçlarıyla ve onu
desteklemekte kullanılan makro ihtiyati önlemlerle yürütülüyor. Faiz politikası
etkin olarak kullanılıyor, niceliksel gevşeme gibi sanki başka bir araçmış gibi
gösterilen karşılıksız para basımına yaygın olarak başvuruluyor, merkez
bankalarınca tahvil alımı yapılarak açık piyasa işlemleri yeni bir buluşmuş
gibi sunuluyor. Merkez bankaları, bankalara uzun vadeli ve düşük faizli kredi
açarak likidite bolluğu yaratmaya çalışıyor. Yani para politikası farklı adlar
ve yaklaşımlar altında yoğun biçimde uygulanıyor. Öte yandan makro ihtiyati
önlemler olarak adlandırılan uygulamaların çoğu da aslında dolaylı olmayan para
politikası önlemlerinin yeniden organize edilmesiyle ortaya çıkmış bulunuyor.
Kredilere çeşitli sınırlamalar getirilmesinin eski tip para politikasının bir
önlemi olan kredi tayınlamasından çok da büyük bir farkı yok.
Buna karşılık maliye
politikası sanki yer yarılmış da sırra karışmış gibi ortada hiç görünmüyor.
Kimse vergi oranlarının düşürülmesini, kamu harcamalarının artırılmasını,
teşviklerin genişletilmesini tartışmıyor. Bir ara Japonya bu alanda bazı
adımlar attıysa da o da tümüyle para politikasına döndü.
Küresel krizle birlikte
ekonomi politikası uygulaması şöyle bir görünüm kazandı:
Ekonomi politikası türü
|
Uygulamadaki ağırlığı
|
Maliye politikası
|
İkincil derecede
ağırlıklı, daha çok altyapıyı hazırlayıp öteki politikalara destek sağlıyor
|
Para politikası
|
Birincil derecede
ağırlıklı
|
Makro ihtiyati
önlemler
|
Para politikasını
destekleyici olarak uygulanıyor, giderek ağırlığı artıyor
|
Para politikasının öne çıkması
Para politikası niçin ön
plana çıktı? Niçin örneğin hazineler ihraç ettikleri tahvilleri erken ödemeye
tabi tutmuyor da merkez bankaları onların çıkardığı tahvilleri satın alıp
karşılığında piyasaya likidite vermeye çalışıyor?
Ekonomi politikasının
merkez bankalarına devredilmesinin siyasal iktidarları rahatlatan bir görünümü
olduğunu kabul etmek gerekiyor. Vergi oranlarını düşürdüğümüzü ve bu yolla
kullanılabilir geliri artırdığımızı, talebi de bu şekilde artırmayı
planladığımızı varsayalım. Bu durumda işler normale döndüğünde vergi oranlarını
yeniden artırmak siyasal iktidara oy kaybettirecek bir hamle olarak karşımıza
çıkacaktır. Ya da kamu harcamalarını örneğin kamu çalışanlarının ücretlerine
zam yaparak artırdığımızı düşünelim. Bu durumda işler normale döndüğünde bu
zamları geri alamayacağımıza göre bu artış yeni bir baz oluşturacak demektir.
Siyasal iktidar bu kez o zammın altında kalarak eleştiriye
uğrayacaktır.
Oysa bütün bu işleri
merkez bankası aracılığıyla yapmanın siyasal iktidara doğrudan yansıyacak bir
yanı bulunmuyor. Sonuçta merkez bankası bağımsız olduğuna göre uygulamanın
sorumluluğu da onun üzerinde kalacaktır.
Maliye politikasına ihtiyaç var
Para politikasının ve
onun eski uygulama biçimlerinin yenilenerek çıkarılmış versiyonu olan makro
ihtiyati önlemlerin ön plana çıkmasının altında yatan siyasal nedenleri anlamak
ve makul bulmak elbette ki mümkün. Buna karşılık küresel krizin çıktığı andan
bugüne geçen yıllar içinde ortalığa saçılan trilyonlarca dolara karşın henüz
çözümden uzak olmamız bize uygulanan ekonomi politikasının ya yanlış ya da
yetersiz olduğunu gösteriyor. Uygulanan politika yanlış olabilir çünkü bu
politika küreselleşmenin getirdiği yaygın sermaye hareketleri serbestliğinden
önceki döneme hitap eden bir uygulama. Parasal önlemler krizin etkilediği yerle
sınırla kalmayıp yayılıyor ve asıl yerdeki etkisi zayıflıyor. Oysa maliye
politikası önlemleri büyük ölçüde olayın olduğu yerde sonuç veren önlemler.
Bunu bir örnekle
açıklayayım. Para politikası uygulamasının günümüzdeki biçimlerinden birisi
merkez bankasının bankaların elindeki tahvilleri alıp onlara para vermesi ya da
merkez bankasının doğrudan bankalara uzun vadeli, düşük faizli kredi açması
olarak ortaya çıkıyor. Bu uygulamadan amaç bankalara daha fazla ve kolay
erişilebilir likidite vererek onların da kişi ve kurumlara kolay kredi açmasını
sağlamak. Bu yolla harcamalar ve dolaysıyla talep artacak ve ekonomi
canlanacak. Bu uygulama Keynesyen maliye politikasının günümüzde para
politikasına dönüştürülmüş halini yansıtıyor. Ne var ki günümüzde
küreselleşmenin getirdiği bir sermaye hareketleri serbestliği var. Faiz nerede
yüksekse para oraya akıyor. Bir başka ifadeyle bankalar aldıkları bu paranın
çoğunu ya doğrudan doğruya ya da fonlar aracılığıyla daha yüksek faiz veren gelişme
yolundaki ülkelere yatırıyorlar ve bu önlem sorunun olduğu yerde yeterli sonucu vermiyor.
Başka bir ifadeyle gelişmiş ülkede piyasayı canlandırmak için dağıtılan para gelişme
yolundaki ülkelerin piyasalarını canlandırıyor. Oysa tersini yapıp tepeden
dağıtım yapmak yerine aşağıdan yukarı düzenleme yapılsa sonuç farklı olabilir. Yani örneğin maliye politikası aracılığıyla vergi oranlarını düşürüp kişilerin
ellerinde daha fazla harcanabilir gelir kalmasına imkan verilse bu ek imkanlar dışarıya
sızmak yerine yerinde harcamaya dönüşebilir. Çünkü kişiler bankalar kadar
organize olmadığı gibi onlar kadar sofistike bilgiye de sahip değiller.
Özetle şunu söylemeye
çalışıyorum: Küresel krizden çıkış için uygulanan para politikasının yarısı
kadar maliye politikası da uygulansaydı sonuç çok daha farklı olurdu.
Konuyla ilgili önceki yazılarım:
Güncellenmiş Para Politikası
Uygulamaları: http://www.mahfiegilmez.com/2012/09/guncel-para-politikas.html
Makro ve Mikro İhtiyati
Politikalar: http://www.mahfiegilmez.com/2014/04/makro-ve-mikro-ihtiyati-politikalar.html
Ekonomi Politikasının
Araçları: http://www.mahfiegilmez.com/2014/03/ekonomi-politikasnn-araclar.html
Ekonomi Politikasının
Evrimi: http://www.mahfiegilmez.com/2013/01/ekonomi-politikasnn-evrimi.html
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202647 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.