Her şey Sputnik ile Başladı
Geçen hafta içinde NASA, Kepler uzay teleskopunun bizim
güneş sistemimizden 1400 ışık yılı uzaklığında Kepler-452b adı verilen bir
gezegen saptadığını, bu gezegenin dünyaya çok benzediğini ve onun da bir güneşi
olduğunu açıkladı.
4 Ekim 1957 günü radyolar haber programlarında ilk haber
olarak Sovyetler Birliği’nin uzaya gönderdiği Sputnik1 adlı uzay aracını
anlatıyorlardı. 7 yaşındaydım. Ankara’da Mimar Kemal İlkokulu ikinci sınıfa
gidiyordum. Bu haber yayınlandığı anda ABD’nin üzerinde atom bombası düşmüş
gibi bir etki yarattı. Amerikalılar, uzayı, teknolojide çok geride
bıraktıklarını düşündükleri Sovyetlere kaptırmanın telaşına kapıldılar. Yalnızca
Amerikalılar değil, bütün kapitalist dünya aynı telaşa kapıldı: Ruslar uzayı
ele geçirirse oradan dünyaya egemen olabilirlerdi.
80 kg ağırlığında 58 cm çapında bir küre biçimindeydi
Sputnik 1. Üzerinde 4 uzun anteni vardı. Baykonur uzay üssünden fırlatılan bir
roket eşliğinde uzaya yükselerek yerden 577 km yükseklikte dünya çevresinde
yörüngeye oturmuştu. Roket eşliğinde uzaya yükselirken ulaştığı en yüksek hız
29 bin km/saat olmuş, yörüngeye oturduktan sonra saniyede 8 km hızla dönmeye
başlamıştı. Taşıdığı iki radyo vericisi aracılığıyla uyduyla iletişim
kuruluyordu.
Sovyetler Birliği’nin Devlet Başkanı Kruşçev, ABD’nin
Başkanı Eisenhower idi. Kruşçev, aynı zamanda Sovyetler Birliği Komünist
Partisi Genel Sekreteri idi. Eisenhower, Nato’nun ilk başkomutanlığını
yapmış, ülkesinde sevilen ve saygı gören bir başkandı. Sovyetlerin bu uzay
başarısı, Eisenhower’in süksesinin sarsılmasına yol açtı. Amerikalılar birden
bire o küçük gördükleri Sovyet teknolojisine yenildikleri korkusuna
kapılmışlardı. Böylece hem uzay yarışı hem de soğuk
savaş dönemi başlamış oldu.
İş bununla kalmadı. Sovyetler 3 Kasım 1957’de bu kez Layka
adlı bir köpeği taşıyan Sputnik 2 uzay aracını yörüngeye soktular. O zamanki
teknolojik bilgi düzeyi, uzay araçlarının dünyaya geri getirilmesine yetmediği
için bu deneme Layka’nın ölüme gönderilmesi demekti. Layka, o zamanki
açıklamaya göre dünya çevresinde birkaç tur attıktan sonra oksijen bittiği için
ölmüştü. Amerikalılar bir yandan Rusların uzaya insan gönderebilecek teknolojiye
çok yaklaştıkları endişesine kapılırken bir yandan da Layka’nın feda edilişini
‘Sovyet sisteminin acımasızlığı’ propogandasına dönüştürdüler. Ben, Layka’nın
ölümüne çok üzüldüğümü hatırlıyorum. Soğuk savaş tırmanıyordu.
ABD, Sputnik
1'in ardından uzaya bir uydu göndermeyi denediyse de başarılı olamadı. Başarıya
ulaşması ancak 1958'de mümkün olabildi. ABD, Sputnik1’in uzaya çıkışından
yaklaşık 4 ay sonra ilk uzay uydusunu Explorer 1’i yolladı. 29 Temmuz 1958’de NASA kuruldu. ABD'nin Sovyetlere geçildiği korkusuna
kapılmasının ardından eğitim müfredatı ve eğitim sistemi yenilendi. Okullarda
fen bilimlerine ağırlık verilmeye başlandı. Aynı dönemde uzay projelerine
ayrılan mali kaynaklar artırıldı.
Sputnik 1’in
uzaya çıkışıyla ateşlenen soğuk savaş, yalnızca ABD ile Sovyetler Birliği
arasında yaşanan bir uluslararası rekabet değildi. Bu, aynı zamanda kapitalizm
ile komünizm arasında başlayan, hangi sistemin daha başarılı olacağını
kanıtlama savaşıydı.
Sputnik 1’in dünya çevresinde yörüngeye girmesiyle birlikte
bütün dünyanın ilgisi uzaya dönmüştü. 7 yaşında olmama karşın ben de uzayla
ilgili (o zamanın çok sınırlı bilgilerine erişmek için) ansiklopedilere dalmış,
ne bulursam okumaya, babamı ve büyüklerimi soru yağmuruna tutmaya başlamıştım.
1958 yılının yaz aylarında İstanbul’a gitmiştik. Uzayla ilgili oldukça
geliştirdiğim bilgilerimi benden sıkılmadan dinleyen tek kişi olan babaanneme
anlatıyor, o zaman çok daha açık biçimde görülen gökyüzündeki yıldızlarda yaşam
olabileceğinden söz ediyordum. İlkokul mezunu olan, namazında niyazındaki
babaannem beni dikkatle dinliyor, ilk zamanlar benim babama sorduğuma benzer
soruları bana soruyordu. Ben de öğrendiklerimle onun bütün sorularını büyük bir
bilgelikle yanıtlıyordum. Babaannem de herkes gibi o dönemin gazetelerinde
yazılan, radyo haberlerinde anlatılanlarla ilgileniyordu. Benim o küçücük
yaşımda anlattıklarımı çok beğendiğini hissediyordum. Dedeme ve babama benim
uzay araştırmalarıyla ilgili bir meslek seçeceğimi düşündüğünü anlatıyordu.
Bütün dünyada en moda iş uzay bilimi olmuştu. Herkes işi
gücü bırakmış dünya dışında yaşayanlar var mı? Ayda yaşam belirtisi var mı?
Mars’a gitmek mümkün mü? Işık yılı nedir? Gibi sorular soruyor ve okuduklarıyla
bunları yanıtlamaya çalışıyordu. O tarihte henüz Aya gidilmediği için Ayda
yaşam belirtisi olup olmadığı bilinmiyordu. O zamanlar bizde bugünkü gibi
televizyon olsaydı eminim uzay bilginleri bugünün piyasa yorumcularından fazla
ilgi çekerdi. Her yerde olduğu gibi bizde de roket, füze, uzay işlerine merak başlamıştı. Kartondan füzeler yapmaya başladık. İçine karpit, kireçtaşı doldurduğumuz konserve kutularını füze fırlatma rampası olarak kullanırdık. Bu rampayı ateşleyerek füzemizi fırlatır, kimin füzesi daha yükseğe çıkacak diye yarışma yapardık. Altmışlı yılların başlarında İstanbul'da füzeci Kirkor (Divarcı) diye birisi çıkmıştı ortaya. Hazırladığı füzeler bir kaç kilometre yükseğe çıkardı. Gazeteler füzeci Kirkor haberleri yapar, biz de hayranlıkla izlerdik. Kirkor Divarcı'nın son yaptığı füze 10 km kadar yükselmişti.
Füzeci Kirkor Divarcı ve füze projesi
Füzeci Kirkor Divarcı ve füze projesi
Kirkor Divarcı'nın bu proje için gerekli finansmanı evlenmek için biriktirdiği parayı kullanarak tamamladığı söylenmişti. İlk ciddi Türk füzesi projesinden bir daha söz eden olmadı.
Hem Sovyetler Birliği hem de ABD tarafında uzaya uydu
yollama faaliyetleri devam ediyordu. ABD üzerinde ikinci büyük darbe
Sovyetlerin 12 Nisan 1961’de kozmonot Yuri Gagarin’i Vostok 1 uzay aracıyla
dünya yörüngesine sokup geri getirmeyi başarması oldu. Her ne kadar ABD
yönetimi bu girişimden bilgi sahibi olsa da Amerikan halkı için bu büyük bir
şoktu. Amerikalılar bir süre sonra uzaya insan gönderdilerse de başlangıçta
sadece atmosferin dışına çıkıp inen araçlarla yapabildiler bunu. Bir başka
deyişle başlarda insanlı Amerikan uzay gemileri yörüngeye oturtulamadı.
Sovyetler, uzay yarışını sürekli önde götürüyordu. Uzayda iki araçlı uçuş,
uzayda en uzun kalma rekoru, uzayda ilk kadın astronot (Valentina Tereşkova) hep
Sovyetlerin başardığı yenilikler olarak tarihe geçiyor, ABD geriden geliyordu.
1961 yılında ABD Başkanlığına seçilen Kennedy, uzay
yarışında Sovyet üstünlüğüne son vermeye kararlıydı. Bunu birçok konuşmasında
dile getiriyor ve yapılacak astronomik harcamalar için halkı hazırlıyordu. ABD,
hem çabalarını hem harcamalarını artırdı. Kennedy’nin ölümünden sonra onun
yerini alan Johnson’un başkanlığı sırasında Aya adam gönderme projesi
başlatıldı. 27 Ocak 1967’de Apollo 1 uzay gemisinin yerde yapılan test
çalışmaları sırasında kabinde çıkan yangın sonucunda üç astronotun ölümüyle
sonuçlanınca projeye ara verilmek zorunda kalındı. Arada birçok yeni deneme ve
düzeltmeler yapıldıktan sonra 29 Temmuz 1969’da Apollo 11 uzay aracının
komutanı Neil Armstrong Aya ayak basan ilk insan oldu. İşte bu tarih ABD’nin
uzay yarışında Sovyetler Birliği’ni geçtiği tarihtir. Sovyetler Birliği bundan
önce Aya birkaç uzay aracı yollamıştı ama insansız araçlardı bunlar. Neil
Armstrong dünyaya geri döndüğünde ABD’de savaş kazanmış komutan gibi karşılanmıştı.
Sovyetler Birliği’nin, ABD’yi geçmesinde başrolü oynayan
kişi roket mühendisi ve tasarımcısı Sergey Pavloviç Korolyov idi. Korolyov,
Sovyet uzay programının başmühendisi olarak Sputnik ve Vostok uzay araçlarını
tasarlamıştı. Sovyetler, Korolyov’un adını güvenlik nedeniyle ölümüne kadar
gizli tuttular. Korolyov’un 1966 yılında 59 yaşındayken ölümünden sonra
Sovyetlerin Ay programının aksamaya başladığı ve o nedenle ABD’nin önüne
geçerek Aya insanlı araç indirmeye girişemedikleri söylenir.
Soğuk savaş, Sputnik 1’den sonra hemen her alana yayıldı. Büyük
ölçüde KGB – CIA rekabetine döndü. 1960’larda soğuk savaşın ajanları, casusları
çıktı ortaya. En ünlüleri James Bond’du. Çocukluğumun Scherlock Holmes’i,
Hercule Poirot’su ya da Arsene Lupine’i basit birer hırsız – polis oyunu gibi
kalıyordu James Bond’un yanında. Derken spor sahalarında soğuk savaşın etkisi
görülmeye başlandı. Bütün dünya olimpiyat oyunlarında ABD’nin mi yoksa
Sovyetlerin mi daha çok madalya alacağına odaklanır oldu. Sonraları her alana
yayıldı bu ilginç yarış: Edebiyata, müziğe, buz dansına, aklınıza gelebilecek
ve yarışa konu olabilecek her alana. Ve aslında birçok alandaki başarıyı da zamanından
daha önce yukarılara taşıdı.
Soğuk savaş 1990’ların başına kadar sürdü. Sonra birden
küreselleşme filan derken silindi gitti. Yarışa önde başlayan Sovyetler,
Amerikalıların Ay’a adam indirmesiyle geriye düştüler, sonra fark açılmaya
başladı. Birçok sosyal, siyasal ve teknik nedeni var kuşkusuz Sovyetlerin geri
düşüşünün. Önemli nedenlerinden birisinin de Sovyet sisteminin, elektronik
devrimini tam olarak yakalayamaması olduğunu düşünüyorum.
1990 yılında, Hazine Müsteşar Yardımcısıyken gittiğim
Moskova’da dönemin Merkez Bankası Başkanı Rüşdü Saracoğlu ve Başkan Yardımcısı
Ercan Kumcu ile birlikte Gorbaçov’un dönüşüm programını (Şatalin Planı) tartışıp
konuşmak üzere Sovyet Bilimler Akademisini ziyaret etmiştik. Akademi Başkan
Yardımcısı ünlü fizikçi Veliev bize uygulamayı planladıkları programı,
bilgisayardan göstererek, anlattı. Anlatırken önündeki bilgisayarın yavaş
işlemesi canını sıkıyordu. Bir ara “bir IBM makinemiz olsa çok daha hızlı
anlatabilirdim programı” dedi. Bu cümleyi duyduğumda dondum kaldım. Önde gelen
bir Rus bilim adamının bu itirafı beni çok şaşırtmıştı. Ve o anda Rusların bu
yarışta kaybetme nedenlerinden birisini daha gördüğümü hissettim: Mekanik
devrimini yapmışlar ama elektronik devrimine girememişlerdi.
Üretimin biçimini değiştiren devrimlerin dışında kaldığınız
anda geri düşüyorsunuz. Rusya böyle geri düşmüş ve çözülme de buradan
başlamıştı. Aslında Osmanlı da böyle geri düşmüş ve dağılmıştı. Önce rönesansın,
reformun, aydınlanmanın dışında kalmış, sonra onların yol açtığı ve üretimde
büyük değişiklik yaratan sanayi devrimine girememişti. Üretim teknolojisinde bu
büyük değişime ayak uyduramayınca da ister istemez dağılıp gitmişti.
Kepler uzay teleskopunun saptadığı, Kepler-452b gezegeniyle
ilgili bilgileri okurken benim kuşağımın yaşamını derin biçimde etkileyen soğuk
savaş yılları gözlerimin önünden bir film şeridi gibi geçti gitti.
Genel konusunda
Tuncer Bulutay'ın Ardından7 Aralık 2021Geçmişten Dijital Geleceğe16 Ekim 2020Okuduğum Kitaplardan Seçmeler2 Ağustos 2020Devlet Adamı Deyince14 Haziran 202087 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.