Çanakkale Savaşından Lozan Antlaşması'na
Çanakkale Savaşı ve Osmanlı’nın Topraklarını Savunması
1 Ağustos 1914’de Almanya Rusya’ya savaş ilân
etti. 2 Ağustos günü Osmanlı İmparatorluğu, Almanya ile ittifak antlaşması
imzaladı. Bu antlaşmayla birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun itilaf devletlerine karşı savaşa girmesinin yolu açılmış oldu. İstanbul’a gelen Alman
gemileri Goeben ve Breslau, Osmanlı donanmasıyla birlikte 27 Ekim 1914’de
Rus limanlarını bombalayınca Rusya, Osmanlı İmparatorluğu’na savaş ilân etti. Rusya
ile birlikte savaşan İngiltere ve Fransa'nın gemilerinden oluşan birleşik bir donanma 1915
yılı Şubat ayında Çanakkale boğazını geçerek İstanbul’un işgali ve müttefikleri Rusya'ya destek götürmek için harekâta
girişti. Bu harekât peş peşe deniz ve kara savaşlarıyla yürütüldü. En büyük deniz
savaşı 18 Mart 1915’de gerçekleşti. İttifak devletlerinin oluşturduğu birleşik
donanma bu savaşta büyük kayıplar verdi ve müttefikler deniz harekâtından
vazgeçmek zorunda kaldı. Deniz savaşlarında büyük başarısızlığa uğrayan
müttefikler bu kez 25 Nisan 1915’de kara harekâtına girişerek Gelibolu’ya beş
ayrı noktadan çıkarma yaptılarsa da Osmanlı askerinin sert ve dirençli
savunmasını aşamadılar. Mustafa Kemal’in komutanlığında yapılan birinci ve
ikinci Anafartalar savunmasını da aşamayan müttefikler (İngiliz, Fransız ve
Anzak orduları) savaşı bırakarak 1915 yılı sonunda Gelibolu yarımadasından
ayrılarak geri döndüler.
Osmanlı’nın Bilgisi Dışında
Topraklarını Paylaşma Kararı Alınıyor: Sykes – Picot Antlaşması
General Townshend kumandasındaki İngiliz – Hint tümeni (Poona Tümeni)
Bağdat’a ilerlemeye çalışırken 22 – 23 Kasım 1915’de Selman-ı Pak muharebesini
kaybetti ve geri çekilerek 3 Aralık 1915’de Bağdat’ın 160 kilometre güneyindeki
6500 nüfuslu Kut kasabasına sığındı. Bu kasaba, 1915 yılının son ayında Osmanlı
ordusu tarafından kuşatıldı. Mirliva Halil Paşa komutasında Osmanlı ordusu bu
savaşı kazandı ve sonunda kuşatmaya dayanamayan İngiliz garnizonu 29 Nisan
1916’da Osmanlı ordusuna teslim oldu.
İngilizler, 1. Kut Savaşında
uğradıkları bozgunun ardından 16 Mayıs 1916’da Fransızlarla Ortadoğu
topraklarının paylaşılması amacıyla gizli bir antlaşma yaptılar. Antlaşmanın
arka planında Osmanlı’ya karşı ayaklanan Mekke Emiri Şerif Hüseyin’i kral
yaparak Irak ve Filistin’de İngiltere’ye bağlı bir Arap devleti kurma düşüncesi
vardı. Bu antlaşmayı hazırlayanlar
İngiliz politikacı, yazar ve gezgin Mark Sykes ile Fransız diplomat ve avukat
Francois George – Picot olduğu için antlaşma Sykes – Picot Antlaşması adını
taşır. Antlaşmayı Rusya’da onaylamış ve paylaşıma o da katılmıştır. Antlaşmanın
özü şöyledir: Rusya'ya, Trabzon, Erzurum, Van, Bitlis ve Güneydoğu Anadolu’nun
bir bölümü, Fransa'ya, Doğu Akdeniz bölgesi, Adana, Antep, Mardin, Urfa,
Diyarbakır, Musul ve Suriye kıyıları, İngiltere'ye Hayfa ve Akka limanları, Bağdat,
Basra ve Güney Mezopotamya verilecekti. Fransa ile İngiltere'nin elde ettiği
topraklarda Arap devletleri konfederasyonu veya Fransız ve İngiliz denetiminde
tek bir Arap devleti kurulacak, İskenderun serbest liman olacak, Filistin’de
bir uluslararası yönetim oluşturulacaktı.
Aşağı
yukarı 1 yıl sonra General Maude komutasındaki İngiliz kuvvetleri 23 Şubat
1917’de 2. Kut Savaşında Osmanlı ordusunu yenerek Kut kasabasını geri aldılar.
25 Ekim 1917’de Rusya’da
iktidarın Lenin önderliğindeki Bolşeviklere geçmesiyle sonuçlanan Ekim
devriminden bir ay sonra Lev Troçki (Sovyetler Birliği Dışişleri Halk Komiseri),
Sykes – Picot Antlaşmasını İzvestiya Gazetesinde yayınlatarak Osmanlı
İmparatorluğu’nun paylaşılmasına ilişkin gizli belgeyi dünyaya açıkladı. Rusya’nın
bu yaklaşımı Sykes – Picot Antlaşması’nın uygulanması olasılığını kaldırmış
oldu.
Görüleceği gibi Sykes – Picot
Antlaşması, Sevr Antlaşmasının adeta bir ön hazırlık belgesi gibidir. Tek farkı
bu antlaşmaya Osmanlı İmparatorluğu’nun taraf olmaması, hatta bu antlaşmadan
haberinin bile bulunmamasıdır. Bu antlaşmanın uygulanmasından Osmanlı’yı kurtaran
şey Rusya’da Bolşevik devriminin başarıya ulaşması ve Bolşeviklerin, İngiltere
ve Fransa’nın Çara yardım etmeye devam edeceği korkusuyla Osmanlı’ya destek
olmayı ön plana almasıdır.
Osmanlı’nın Silahları
Elinden Alınıyor: Mondros Silah Bırakma Antlaşması (Mondros Mütakeresi)
İngiliz ordusu karşısında yaşanan
Filistin hezimeti ve 1 Ekim 1918’de Şam’ın kaybedilmesiyle başvekil Talat Paşa
hükümeti ABD’nin arabulucuğuna başvurarak İngiltere ile ateşkes sağlamak
istedi. Bu başvurudan hemen sonra Talat Paşa istifa etti ve yerine Ahmet İzzet
Paşa getirildi. Bu hükümette Rauf Bey (Orbay) Harbiye nazırı olarak görev aldı.
Mondros Antlaşması, 30 Ekim 1918’de Osmanlı hükümetinin temsilcisi olarak
görevlendirilen Rauf Bey ile İngiltere hükümetini temsilen görevlendirilen
General Calthorpe tarafından Limni Adasındaki Mondros limanında demir atmış
olan İngiliz savaş gemisi Agamemnon’da imzalandı.
25 maddeden oluşan Mondros Silah
Bırakma Antlaşmasının başlıca hükümleri şöyledir:
‘1- Çanakkale ve İstanbul
Boğazlarının açılması, Karadeniz’e serbestçe geçişin temini ve Çanakkale ve
Karadeniz istihkâmlarının İtilaf Devletleri tarafından işgali sağlanacaktır. 2-
Osmanlı sularındaki bütün torpil tarlaları ile torpido ve kovan mevzilerinin
yerleri gösterilecek ve bunları taramak ve kaldırmak için yardım edilecektir. 3-
Karadeniz’deki torpiller hakkında bilgi verilecektir. 4- İtilaf Devletlerinin
bütün esirleri ile Ermeni esirleri kayıtsız şartsız İstanbul’da teslim
olunacaktır. 5- Hudutların korunması ve iç asayişin temini dışında, Osmanlı
ordusu derhal terhis edilecektir. 6- Osmanlı harp gemileri teslim olup,
gösterilecek Osmanlı limanlarında gözaltında bulundurulacaktır. 7- İtilaf
Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durumun ortaya çıkması halinde
herhangi bir stratejik yeri işgal etme hakkına sahip olacaktır. 8- Osmanlı
demiryollarından İtilaf Devletleri istifade edecekler ve Osmanlı ticaret
gemileri onların hizmetinde bulundurulacaktır. 9- İtilaf Devletleri,
Osmanlı tersane ve limanlarındaki vasıtalardan istifade sağlayacaktır. 10-Toros
Tünelleri, İtilaf Devletleri tarafından işgal olunacaktır. 11- İran içlerinde
ve Kafkasya’da bulunan Osmanlı kuvvetleri, işgal ettikleri yerlerden geri
çekileceklerdir. 12- Hükümet haberleşmesi dışında, telsiz, telgraf ve
kabloların denetimi, İtilaf Devletlerine geçecektir. 13- Askeri, ticari ve
denizle ilgili madde ve malzemelerin tahribi önlenecektir. 14- İtilaf
Devletleri kömür, mazot ve yağ maddelerini Türkiye’den temin edeceklerdir. (Bu
maddelerden hiç biri ihraç olunmayacaktır.) 15- Bütün demiryolları, İtilaf
Devletleri zabıtası tarafından kontrol altına alınacaktır. 16- Hicaz, Asir,
Yemen, Suriye ve Irak’taki kuvvetler en yakın İtilaf Devletlerinin
kumandanlarına teslim olunacaktır. 17- Trablus ve Bingazi’deki Osmanlı
subayları en yakın İtalyan garnizonuna teslim olacaktır. 18- Trablus ve
Bingazi’de Osmanlı işgali altında bulunan limanlar İtalyanlara teslim
olunacaktır. 19- Asker ve sivil Alman ve
Avusturya uyruğu, bir ay zarfında Osmanlı topraklarını terk edeceklerdir. 20-
Gerek askeri teçhizatın teslimine, gerek Osmanlı Ordusunun terhisine ve gerekse
nakil vasıtalarının İtilaf Devletlerine teslimine dair verilecek herhangi bir
emir, derhal yerine getirilecektir. 21- İtilaf Devletleri adına bir üye, iaşe
nezaretinde çalışacak bu devletlerin ihtiyaçlarını temin edecek ve isteyeceği
her bilgi kendisine verilecektir. 22- Osmanlı harp esirleri, İtilaf
Devletlerinin nezdinde kalacaktır. 23- Osmanlı Hükümeti, merkezi devletlerle
bütün ilişkilerini kesecektir. 24-Altı vilayet adı verilen yerlerde bir
kargaşalık olursa, vilayetlerin herhangi bir kısmının işgali hakkını İtilaf
Devletleri haiz bulunacaktır. 25-Müttefiklerle Osmanlı Devleti arasındaki
savaş, 1918 yılı Ekim ayının 31 günü mahalli saat ile öğle zamanı sona
erecektir.’
(Antlaşmanın 24. Maddesinde geçen
altı vilayet (vilayet-i sitte) Diyarbakır, Erzurum, Van, Bitlis, Elazığ ve
Sivas’tır.)
Mondros Antlaşması’nın
imzalanmasının ardından İtilaf Devletleri kuvvetleri 13 Kasım 1918’de İngiliz
kuvvetlerinin başkanlığında İstanbul’u işgal etmeye başladılar (Aşağıdaki
fotoğraf: İngiliz işgal kuvvetleri Beyoğlu’nda)
Mondros Antlaşması, adındaki
silah bırakma sözcüklerinden çok ötede hükümler taşıyan ve Osmanlı
İmparatorluğu’nu fiilen tasfiye eden bir antlaşma görünümündedir. Ordusuna
hükmedemeyen, silahlarını teslim etmiş, gemileri limanlardan çıkamayan, telsiz telefon haberleşmesini bile denetimsiz yapamayan bir devlete artık
devlet demek mümkün değildir.
Osmanlı’nın Bilgisi
Dâhilinde Topraklarının Batılı Devletlerce Paylaşılması: Sevr Antlaşması
30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros
Antlaşması sonrasında İtilaf Devletleri ile Avusturya, Macaristan ve
Bulgaristan arasında antlaşmalar imzalanmış olmasına karşın Osmanlı Devleti ile
bir barış antlaşması imzalanmamıştı. Bunun temelinde yatan husus itilaf devletlerinin
Osmanlı İmparatorluğu’nu nasıl paylaşacakları konusunda aralarında çekişme
yaşanmasıydı. İtilaf Devletleri Yüksek Konseyi 7 Mayıs 1919’da İzmir’in
Yunanistan tarafından işgaline karar aldı. Bu karardan bir hafta sonra 15 Mayıs
1919’da İzmir, Yunanlılar tarafından işgal edildi. İngilizlerin İstanbul’u
işgali bu kadar büyük tepki yaratmazken Yunanlıların İzmir’i işgali yurdun her
yanında tepkilerin yükselmesine yol açtı. Mustafa Kemal’in 19 Mayıs 1919’da
Samsun’a çıkmasıyla ulusal kurtuluş hareketinin ateşi yakılmış oldu.
İtilaf Devletleri 18 Nisan
1920’de İtalya’nın San Remo kentinde düzenledikleri barış konferansında Osmanlı
İmparatorluğu'na uygulanacak barış antlaşmasının esaslarını hazırladılar ve bu
esasları görüşüp antlaşmayı imzalamak üzere Osmanlı hükümetini Paris’te
toplanacak barış konferansına davet ettiler. Osmanlı hükümeti bu toplantıya
eski sadrazam Ahmet Tevfik Paşa başkanlığında bir heyetle katıldı. 30 Nisan
1920’de Ankara’da toplanan Büyük Millet Meclisi bu antlaşmaya taraf olacak
devletlerin Dışişleri bakanlıklarına birer telgraf göndererek, Ankara’da ayrı
bir hükümet kurulduğunu ve İstanbul hükümetinin alacağı kararları ve atacağı
imzaları tanımadığını açıkladı. Paris’e giden Osmanlı heyeti, barış koşullarını
öğrenince bunların çok ağır olduğunu ve bu görüşmelere katılmayacaklarını
açıklayarak görüşmelerden çekildiler. Bu karardan sonra 21 Haziran 1920’de İtilaf
Devletleri Türk milletinin direnişini kırmak için, İzmir'de bulunan Yunan
kuvvetlerini Anadolu içlerine sürmeye karar verdi. Balıkesir, Bursa, Uşak ve
Trakya kısa sürede Yunan ordusu tarafından işgal edildi. Bu olayların yarattığı
etkiyle İstanbul hükümeti Saltanat Şurasını topladı. Antlaşmanın koşulları
Padişah Vahdettin’in de katıldığı bu toplantıda onaylandı. Bunun üzerine
Osmanlı hükümeti Paris’e Sadrazam Damat Ferit Paşa başkanlığında ikinci bir
heyet göndererek barış antlaşması görüşmelerine katılmaya karar verdi.
10 Ağustos 1920’de Paris’in 3
kilometre batısında Sevr banliyösündeki Seramik Müzesinde Sevr Antlaşması
imzalandı. Antlaşmayı İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya,
Ermenistan, Belçika, Yunanistan, Hicaz Krallığı, Polonya, Portekiz, Romanya,
Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı, Çekoslovakya ve Osmanlı İmparatorluğu
imzaladı. ABD, Osmanlı İmparatorluğu ile savaşmadığı, Sovyetler Birliği de
Milletler Cemiyeti üyesi olmadığı gerekçesiyle imzaya taraf olmadı.
Osmanlı İmparatorluğu adına antlaşmayı imzalayanlar eski Maarif Nazırı Bağdatlı
Mehmed Hadi Paşa, eski Şurayı Devlet Başkanı Rıza Tevfik Bey ve Bern
Büyükelçisi Reşat Halis beydir. (Aşağıdaki fotoğraf Sevr Antlaşmasını imzalamak
üzere Paris Barış Konferansına giden Osmanlı heyetini İtilaf Devletlerine ait
bir savaş gemisinin güvertesinde gösteriyor. Soldan sağa Rıza Tevfik, Başvekil
Damat Ferit Paşa, Bağdatlı Mehmed Hadi Paşa ve Reşat Halis bey.)
433 Maddeden oluşan Sevr
Antlaşması Meclis-i Mebusan’da görüşülüp kabul edildikten sonra Padişahın
onayına gelecekti. Meclis-i Mebusan 1920 Nisan’ında kapatıldığı için bu görüşme
yapılamadı ve antlaşma Padişah’ın onayına gelmedi.
Ankara’daki Büyük Millet Meclisi
Sevr Antlaşmasını kınayan bir bildiri yayınladı ve antlaşmayı imzalayanlarla
Saltanat Şurasında antlaşma lehine oy kullananları vatan haini ilan etti.
433 madde olan Sevr
Antlaşması’nın en önemli düzenlemesi Osmanlı topraklarının paylaşımına ilişkin
düzenlemelerdir. Aşağıdaki harita Sevr Barış Antlaşmasıyla Osmanlı
topraklarının nasıl paylaşıldığını sergiliyor.
Düz sarı alan İtilaf
Devletlerinin paylaşımı sonrasında Osmanlı İmparatorluğuna kalan toprakları
gösteriyor.
Sevr Antlaşması’nın bu paylaşım
dışında kalan önemli düzenlemelerinden bazılarını burada ele alalım: (1)
Osmanlı İmparatorluğu Birinci Dünya Savaşında veya daha önce kaybettiği Arap
ülkeleri, Kıbrıs ve Ege Adaları üzerinde hiçbir hak iddia etmeyecek (Madde 94
-122). (2) Osmanlı İmparatorluğu'nun askeri kuvveti, 35.000'i jandarma, 15.000'i
özel birlik, 700'ü padişahın yanındaki güvenlik birliği olmak üzere 50.700
kişiyle sınırlı olacak ve ağır silahları bulunmayacak. Türk donanması tasfiye
edilecek, Marmara Bölgesi'nde askeri tesis bulundurulmayacak, askerlik gönüllü
ve paralı olacak, azınlıklar orduya katılabilecek, ordu ve jandarma Müttefik
Kontrol Komisyonu tarafından denetlenecek (Madde152 – 207). (3) Osmanlı İmparatorluğu'nun
mali durumundan ötürü savaş tazminatı istenmeyecek, Türkiye'nin Almanya ve
müttefiklerine olan borçları silinecek; ancak Türk maliyesi müttefikler arası
mali komisyonun denetimine alınacak (Madde 231 – 266). (4) Osmanlı'nın 1914'te
tek taraflı olarak feshettiği kapitülasyonlar müttefik devletler vatandaşları
lehine yeniden verilecek Madde 260 – 268).
Günümüzde Sevr Antlaşmasıyla
ilgili tartışmalar İstanbul’da toplanan Saltanat Şurası’nda Padişahın ayağa
kalkmasının antlaşma koşullarını onaylamak anlamına gelip gelmediği ve sonuçta
Meclis-i Mebusan kapalı olduğu için onun ve Padişahın onayından geçmemiş olan
Antlaşmanın yürürlüğe girip girmediği çerçevesinde yürümektedir. Sevr
Antlaşması, taraf devletlerin parlamentosundan geçip onaylanmadığı için
yürürlüğe girmemiştir. Yani bir antlaşma taslağından öteye geçmemiştir. Ne var ki
1920 yılında Türkiye, fiilen Sevr Antlaşmasında öngörüldüğü şekilde işgal
altındadır. Dolayısıyla fiilen uygulanmış olan antlaşmanın yürürlüğe girip
girmediği meselesi sadece usule ilişkin bir tartışmadan ibarettir.
Bugün hangi zamanda ve hangi
antlaşma ile elden çıktıkları konusu tartışmalı gösterilen ve aslında Sevr
Antlaşmasından önce Osmanlı İmparatorluğu’nun elinden çıkmış olan Arap
ülkeleri, Musul, Kerkük, Ege Adaları ve Kıbrıs’ın Osmanlı ile ilgisinin
kalmadığı Sevr Antlaşmasıyla bir kez daha tescil edilmiştir.
İtilaf Devletleri tarafından
Mondros Antlaşmasıyla başlatılmış olan Osmanlı İmparatorluğu’nun tasfiyesi
işlemi Sevr Antlaşmasıyla tamamlanmış oluyordu.
Mudanya Ateşkes Antlaşması
TBMM Ordusu 9 Eylül 1922’de
İzmir’e girdikten sonra Çanakkale üzerinden İstanbul’a doğru ilerlemeye
başladı. İngiltere, Sevr Antlaşması hükümlerini ihlal ettiği gerekçesiyle Türk
hükümetine savaş ilanı tehdidinde bulundu. Ne var ki İtilaf Devletleri, başta
Fransa olmak üzere bu karara karşı çıktılar ve İngiltere’ye hiçbir şekilde
destek vermeyeceklerini açıkladılar. 23 Eylül’de İngiltere hükümeti, Doğu
Trakya’yı Türkiye’ye terk etme kararı vererek ateşkes çağrısı yaptı. Bunun
üzerine ateşkes antlaşması için taraflar Mudanya’da bir araya geldiler. Mudanya
Ateşkes Antlaşması ile ateşkes ilan edildi. Antlaşmayı Türkiye adına İsmet Paşa
(İnönü), İngiltere adına General Harrington, Fransa adına General Charpy,
İtalya adına General Mombelli ve Yunanistan adına General Mazerakis imzaladı.
Lozan Antlaşması
Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın
imzalanmasından sonra 28 Ekim 1922’de İtilaf Devletleri barışın koşullarını
görüşmek üzere TBMM Hükümetini ve İstanbul Hükümetini birlikte İsviçre’nin
Lozan kentinde toplanacak olan barış konferansına davet ettiler. TBMM Hükümeti, bu ikili daveti kabul etmeyerek 1 Kasım 1922’de 308 numaralı "Türkiye
Büyük Millet Meclisi'nin, hukuku hâkimiyet ve hükümraninin mümessili hakikisi
olduğuna dair kararnameyi" çıkardı. Bu kararla hilafet ve
saltanat birbirinden ayrıldı, saltanat kaldırıldı. Ertesi gün, TBMM,
Osmanlı veliahdı Abdülmecid Efendi'yi halife seçti. TBMM'nin Saltanatı
kaldırma kararı, İstanbul Hükümeti tarafından da benimsendi ve hükümet istifa
etti. Saltanatın kaldırılmasına ilişkin karardan kısa bir süre sonra, 17
Kasım 1922'de Padişah Vahdettin, İngiltere himayesine sığınarak Malaya zırhlısı
ile İstanbul'u terk edip Malta'ya gitti.
Lozan’a gidilirken ele alınması
öngörülen başlıca konular; Misak-ı Milli’nin gerçekleştirilmesi,
kapitülasyonların kaldırılması, Yunanistan’la olan Trakya ve Ege sorunlarının
çözülmesi, Türkiye sınırlarına girecek bir Ermeni devletinin kurulmasının
engellenmesi, Avrupa devletleriyle ekonomik, siyasal ve hukuki sorunların
çözülmesi sorunları çevresinde toplanıyordu. Dışişleri Vekili İsmet Paşa
(İnönü) başkanlığında oluşturulan Lozan görüşmelerini yürütecek heyete Ermeni
devleti kurulması ve kapitülasyonlar konusunda anlaşma sağlanamadığı takdirde
görüşmeleri terk etme talimatı verilmişti.
Lozan’da iki tur görüşme
yapıldı. İlk turda kapitülasyonların kaldırılması, İstanbul’daki yabancı
askerlerin çekilmesi ve Musul konusunda anlaşma sağlanamadı ve Türk heyeti
görüşmeleri terk etti. Bunun üzerine Mustafa Kemal Paşa, başkomutan
sıfatıyla orduya yeniden savaş hazırlıklarına girişmesi emrini verdi. Bu
emri izleyerek Sovyetler Birliği, böyle bir savaş çıkarsa Türkiye’nin yanında
savaşa gireceğini deklare etti. Bu gelişmeler üzerine İtilaf Devletleri,
Türkiye’yi tekrar Lozan görüşmelerine davet ettiler. İkinci tur görüşmeler
23 Nisan ile 24 Temmuz 1923 arasında devam etti ve imzalanarak sonuca
vardırıldı. Antlaşma taraf ülkelerin parlamentolarında da onaylanarak 6
Ağustos 1924’de yürürlüğe girdi.
Aşağıdaki fotoğraf Lozan
görüşmelerine katılan İsmet Paşa başkanlığındaki Türk heyetini gösteriyor
Lozan Antlaşması’nın sınırlarla
ilgili maddelerini uzun uzun yazmak yerine bu antlaşma sonucunda oluşan yeni
Türkiye haritasını burada göstermek daha kolay olacak. Aşağıda Lozan
Antlaşmasıyla oluşturulmuş bulunan Türkiye haritası yer alıyor.
Lozan'da üzerinde tam olarak
anlaşma sağlanamayan veya geçici anlaşmalar sağlanan konulara ve bunların
sonradan nasıl çözümlendiğine değinmekte yarar var: (1) Musul konusunda anlaşma
sağlanamamış ve bu konu İngiltere ile Türkiye’nin kendi aralarında anlaşıp
çözmesi gereken bir konu olarak kalmış, daha sonra bu olay Musul sorununa
dönüşmüştür. 1924 yılında Türkiye, Musul’a asker göndererek İngilizleri buradan
çıkartmaya karar verdi ve bunun için bir ordu hazırlanmaya başladı. Bu durumu
öğrenen İngilizler, önce Nasturi ayaklanmasını çıkardılar. Bu ayaklanma
Güneydoğu’da Süryanilerin bağımsızlık elde etmelerini sağlamaya yönelik bir isyandı.
İngiltere bu isyana uçaklarıyla katıldı ve Türk mevzilerine ateş açtı.
Ardından 1925 yılının bahar aylarında bu kez Zaza ve Kürt bağımsızlığı elde
etmek amaçlı hilafet yanlısı Şeyh Sait isyanı çıktı. Bu isyanın İngiltere
destekli olduğuna ilişkin birçok belge sonradan yayınlandı. Bu iki isyan, ordunun bu işlerle uğraşması yüzünden Musul'a müdahale etmesine engel
oluşturdu. Sonuçta Musul sorunu Ankara Antlaşmasıyla çözüldü. Bu çözümde
Türkiye, Musul üzerindeki haklarından vazgeçmiş oldu. Antlaşmanın 14. Maddesi
Irak hükümetinin, bu antlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 25 yıl
süreyle Irak petrollerinden elde edilecek gelirin yüzde 10’unu Türkiye’ye
ödeyeceğine dair bir hüküm taşımaktadır. Türkiye bu geliri tamamen alamadı. (2)
Ege adalarından Midilli, Limni, Sakız, Semadirek ve Ahikerya Osmanlı
İmparatorluğu’nun 1913 yılında imzaladığı Londra ve Atina Antlaşmaları uyarınca
askeri amaçla kullanılmamak kaydıyla Yunanistan’a bırakılmış, Bozcaada,
Gökçeada ve Tavşan adaları Türkiye’ye verilmiştir. Trablusgarp Savaşı sonunda
18 Ekim 1912 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu ile İtalya arasında imzalanan Uşi
Antlaşmasıyla İtalya’ya terk edilen 12 Ege adası üzerindeki haklardan İtalya
lehine feragat edilmiştir. (3) Hatay, Türkiye sınırları dışında kalmıştır. Mondros
Antlaşması sonrasında Fransızlarca işgal edilen Hatay, 20 Ekim 1921’de
Fransızlarla imzalanan Ankara Antlaşmasına göre Suriye sınırları içinde
kalmakla birlikte özel bir yönetimle yönetilecek, resmi dil Türkçe ve
para birimi de Türk Lirası olacak, nihai çözüm ileriye bırakılacaktı. Lozan
Antlaşması’nda Suriye ile Türkiye arasında çizilen sınıra göre Hatay Suriye
sınırları içinde kalmıştır. 27 Ocak 1937’de Milletler Cemiyeti toplantısında
Hatay’ın bağımsızlığı kabul edilmiştir. Bağımsız Hatay Cumhuriyeti 12 Eylül
1938’de kuruldu ve bu cumhuriyet 30 Haziran 1939’da Türkiye’ye katılma kararı
aldı. Böylece Lozan’da çözüme kavuşturulamayan Hatay sorunu Türkiye lehine
çözülmüş oldu. Kapitülasyonların tamamı kaldırılmıştır. (4) Savaş tazminatı
olarak Yunanistan, Türkiye’ye Karaağaç’ı verdi. (5) Osmanlı
İmparatorluğu’nun dış borçları imparatorluktan ayrılmış olan devletlere paylaştırılmış, Türkiye’ye düşen borçların ödenmesi 1954 yılına kadar sürmüştür.
(6) Boğazlar meselesi geçici olarak çözüme bağlanmıştır. Bu geçici çözüm
Türkiye’nin boğazlar üzerindeki haklarını kısıtlayan hükümler getiriyordu.
Türkiye bu konuyu yeni bir rejime bağlama isteğini taraflara duyurmuş ve
İngiltere’nin de desteklediği bir teklifle Boğazlar meselesi 1936 yılında İsviçre’nin
Montrö kentinde yeni bir görüşmeye konu edilmiştir. Sonuçta imzalanan Montrö
Boğazlar Antlaşmasıyla boğazlar meselesi kesin çözüme bağlanmış ve Türkiye’nin
kısıtlanmış hakları iade edilmiştir. (5) Osmanlı İmparatorluğu, 1878 yılında
Rusya ile yaptığı Ayastefanos Antlaşmasının koşullarını hafifletmeyi öngören
Berlin Konferansında İngiltere’nin desteğini alabilmek için yaptığı bir gizli
antlaşma ile Kıbrıs’ın yönetimini geçici olarak İngiltere’ye bırakmıştı.
İngiltere I. Dünya Savaşı’nın başlamasını izleyerek 5 Kasım 1914’de Kıbrıs’ı
topraklarına kattığını ilan etti. Osmanlı İmparatorluğu bu kararı tanımadığını
açıklasa da fiili durum İngiltere’nin Kıbrıs’ta egemenliğini kurması yönünde gerçekleşti. Lozan Antlaşması’nda bu fiili durum resmiyet kazanmış oldu.
Özet
Osmanlı Ordusu, topraklarına göz diken İtilaf Devletleri birleşik donanması ve kara ordusuna karşı 1915 yılında Çanakkale'de büyük bir zafer kazanmıştır. Kurmay Albay Mustafa Kemal, Çanakkale savaşının kara harekâtında Anafartalar grup komutanı olarak ve birinci ve ikinci Anafartalar Savaşını kazanmıştır.
Kut Savaşı önce kazanılmış, bir
yıl sonra kaybedilmiştir.
Sykes – Picot Antlaşması, Sevr
Antlaşması’nın bir provasıdır. İmparatorluk topraklarının İngiltere ve Fransa
arasında paylaşılmasını öngören bu antlaşmadan Osmanlı’nın haberi yoktur.
Mondros Silah Bırakışması
Antlaşması, Osmanlı ordusunu tasfiye eden ve silahlarına, gemilerine el koyan
bir antlaşmadır. Anadolu hareketi silahsız kaldığı için Kurtuluş Savaşına
destek verenlerin İstanbul’dan Anadolu’ya silah kaçırmaya çabalamalarının nedeni
bu antlaşmadır.
Sevr Antlaşması, Osmanlı
İmparatorluğu’nun İtilaf Devletleri arasında paylaşılmasını ortaya koyan bir
antlaşmadır. Osmanlı İmparatorluğu’nun kabulüyle imzalanmıştır. Parlamento
onayları tamamlanmamış olduğu için geçerliliği tartışmalı bir antlaşmadır.
Resmi geçerliliği tartışmalı olsa da fiilen uygulanmış ve Osmanlı
İmparatorluğu’nun birçok bölgesi, başkent İstanbul dâhil, işgal edilmiştir.
Mudanya Ateşkes Antlaşması Türk
askeriyle işgalci askerler arasındaki savaşı durduran antlaşmadır.
Lozan Antlaşması, tasfiye
halindeki Osmanlı İmparatorluğu’ndan yeni ve bağımsız bir Türkiye Cumhuriyeti
çıkmasını sağlayan antlaşmadır.
Not:
Lozan Antlaşması’nın 100 yıllık
bir antlaşma olup olmadığını, 2023’de sona erip ermeyeceğini, madenlerimizi
işletmemize engel olan gizli maddeler içerip içermediğine ilişkin iddiaları
merak edenler şu yazıma bakmalıdırlar:
http://www.mahfiegilmez.com/2016/07/lozan-antlasmas-2023de-bitecek-biz-de.html
Tarih konusunda
70'lerdeki Kuyruklar30 Temmuz 2026Sadrazam Şehit Ali Paşa'yı Bilir misiniz?20 Ekim 2020En Büyük Bayram Kutlu Olsun30 Ağustos 2020Kritovulos Tarihi'ni Okumanın Tam Zamanı14 Temmuz 2020182 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.