Vagon Li'den Yap İşlet Devret'e
Karayolları Genel
Müdürlüğü’nün açıklamasına göre yap-işlet-devret modeliyle yapılan Osmangazi
Köprüsünden Hazine garantisinde öngörülen günlük 40 bin araca karşılık ilk 50 günde
toplam 669.611 araç geçmiş. İlk 50 günün hesabı şöyle:
Aylar
|
Gün Sayısı
|
Araç Sayısı
|
Ocak
|
30
|
380.814
|
Şubat
|
20
|
288.797
|
Toplam
|
50
|
669.611
|
Geçişi Garanti Edilen Araç Sayısı
|
40.000/Gün x 50
|
2.000.000
|
Araç Sayısı Açığı
|
1.330.389
|
Buna göre eğer ilk 50 günlük
performans yıl boyunca devam edecek olursa Hazine’den köprü işleticisine
ödenecek tutar oldukça yüksek bir tutar olacak. Sonuçta bütçe gelirleri vatandaşın
vergisinden ve (ceza, kira, ecrimisil vb gibi) ödemelerinden kaynaklandığına
göre Osmangazi Köprüsünden geçsin geçmesin kişi başına herkesin ödeyeceği bir tutar doğmuş olacak. Yap işlet devret projesiyle yapılan diğer çoğu
altyapı tesisi için de benzer bir durum var.
1980’lerin ikinci yarısında Dünya
Bankası’nın büyük bir buluş gibi Türkiye’ye getirip pazarladığı Yap – İşlet –
Devret projeleri gündeme geldiğinde Hazine yönetimi bu konuya karşı çıkmış, bu
garantilerin Türkiye’nin aleyhine çalışacağını öne sürmüş ama bu itirazını
dönemin politikacılarına dinletememişti. O dönemde yasal altyapı hazır olmadığı
için bu projeler yaygın olarak yaşama geçirilememişti. İlerleyen dönemde yasal
altyapı tamamlandı ve Hazinenin satın alma garantisinin yanına bir de finansman
garantisi eklendi. Bu konuya o tarihte birçok kişi gibi ben de itiraz etmiştim
(http://www.mahfiegilmez.com/2014/04/yap-islet-devret-ve-hazine-garantisi.html).
Ama itirazlar bir işe yaramadı ve projeler yaşama geçirildi. Ve işte ilk
sonuçlar korktuğumuzun başımıza geldiğini ortaya koyuyor.
Daha önce de yazmıştım: Bu
güneşin altında Osmanlı’nın denemediği hiçbir finansal buluş kalmamış. Ve hepsi
de acı deneyimlerle bitmiş. Ama ne yazık ki biz o acı deneyimlerden ders
çıkarmayı bilememişiz.
Benim kuşağım Vagon Li Şirketinin
vagonlarını hayal meyal hatırlar. Tren garlarında bizim trenlere ekli lacivert
renkli bir iki vagon olurdu. Bunların üzerinde sarı renkle Wagon Lits yazardı.
Bunlar trenin normal vagonlarına göre çok daha lüks vagonlardı ve yolculuk
ücretleri de ona göre yüksekti.
Geçenlerde bir toplantıda eski
Hazine ve Dışticaret Müsteşarı (1980’lerde Hazine Genel Müdürü ve
Milletlerarası İktisadi İşbirliği Teşkilatı Genel Sekreterliği yapmış olan)
Tevfik Altınok üstat anlattı. Tevfik Altınok, 1982 yılında Hazine Genel
Sekreteri olduktan bir süre sonra önüne imzalanıp onaylanmak üzere bir dosya
getirmişler. Dosyanın kapağında Vagon Li yazıyor. Altınok, merakla dosyayı açıp
başlamış okumaya, okudukça merakı şaşkınlığa dönüşmüş. 100 yıl önce Osmanlı
Hazinesi, Vagon Li şirketine İzmir – Aydın – Ödemiş demiryolunun yapımı
karşılığında bir imtiyaz vermiş. Buna göre Vagon Li bu yolu Osmanlı’dan
herhangi bir bedel almadan yapacak ama karşılığında trenlere bir veya iki adet
özel vagon ekleyecek. Bu vagonlar trenin diğer vagonlarına göre çok daha lüks
ve dolayısıyla pahalı olacak ve bunların geliri Vagon Li’ye ait olacak. Çok
önemli bir ayrıntı var: Vagonlar dolmazsa, Hazine, boş kalan yerlerin bedelini
Vagon Li’ye ödeyecek.
Tevfik Altınok hemen bir inceleme
yaptırmış ve görmüş ki 100 yılda bu yolla Vagon Li’ye ödenen bedel, yapılan
yolun bedelinin kat kat üstünde bir bedele ulaşmış. İstenen şey ise süresi
biten bu imtiyaz anlaşmasının yenilenmesiymiş. Altınok, bunu imzalamamış ve
Vagon Li anlaşması ve imtiyaz sözleşmesi böylece bitmiş ve Türkiye bu ağır
yükten hiç değilse o aşamada kurtulmuş.
Asıl inanılması zor olan durum, Osmanlı’nın
imzaladığı bu tür imtiyaz anlaşmalarıyla Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet
döneminde inanılmaz bedeller ödenmesine yol açan bu deneyimler varken
Türkiye’nin yap-işlet-devret projeleri gibi Hazineyi büyük külfetler altına
sokan yollara gönüllü olarak tekrar girmesidir.
Aynı hatayı tekrarlayarak farklı
sonuç beklemekten kurtulmanın bir tek yolu var: Akıl ve bilime dönmek ve geçmişi
incelemek. Geçmişi incelemek çok önemli çünkü Osmanlı mali tarihi, bu tür
mucize beklentilerinin Düyun-u Umumiye’ye dönüşmesine ve bütün o borçları Türkiye
Cumhuriyeti’nin ödemesine yol açmış deneyimlerle dolu.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026264 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.