Perşembe, 19 Kasım 2026

Mahfi Eğilmez · Ekonomi ve düşünce günlüğü

Uygulamalı Kamu Finansmanı Dersi

Hazine, birçok başka işinin yanında asıl olarak kamu finansmanını yürütmekten sorumlu kurum. Kamu finansmanı; bütçe gelirlerine dayanarak bütçe ödemelerini yapmak yani kamu kesiminin nakit akımını yürütmek ve bütçe açık verdiğinde o açığı kapatmak için gerekli iç ve dış borçlanmayı yapmak şeklinde özetlenebilecek bir faaliyet.

Aşağıdaki tablo kamu finansmanının temel tablosu olan bütçe ile Hazine nakit dengesini bir arada ve geçen yılla karşılaştırmalı olarak gösteriyor (Kaynak: Maliye Bakanlığı ve Hazine Müsteşarlığı, milyar TL.)


2016
2016/4
2017/4
Bütçe Giderleri
583,6
176,0
215,7
Faiz Dışı Giderler
533,4
156,8
193,6
Faiz Giderleri
50,2
19,2
22,1
Bütçe Gelirleri
554,4
181,4
197,8
Vergi Gelirleri
458,7
140,9
158,7
Diğer Gelirler
95,7
40,4
39,1
Bütçe Dengesi
-29,2
5,4
-17,9
Bütçe Faiz Dışı Dengesi
21,0
24,6
4,2
Hazine Nakit Dengesi



Giderler
592,9
183,3
224,3
Gelirler (Özelleştirme dahil)
554,7
181,8
198,0
Nakit Dengesi
-38,2
-1,5
-26,3

2017 yılı için denklemlerle hesaplama şöyle yapılıyor:
Bütçe Dengesi = Bütçe Gelirleri – Bütçe Giderleri = 197,8 – 215,7 = - 17,9 (bütçe açığı)
Faiz Dışı Denge = Bütçe Gelirleri – Faiz Dışı Giderler = 197,8 – 193,6 = 4,2 (faiz dışı fazla)
Hazine Nakit Dengesi = Nakit Gelirler – Nakit Giderler = 198,0 – 224,3 = - 26,3 (nakit açığı)

Tablo bize 2017 yılının ilk 4 ayında geçen yılın ilk 4 ayına göre önemli bir bozulma olduğunu gösteriyor. Bütçe, 2016 yılının ilk 4 ayında 5,4 milyar TL fazla verirken bu yılın ilk 4 ayında 17,9 milyar TL açık vermiş. Daha kötü bir görünüm Hazine nakit açığında ortaya çıkmış. Geçen yılın ilk dört ayında 1,5 milyar TL nakit açığı varken bu miktar bu yıllın ilk 4 ayında 26,3 milyar TL’ye çıkmış. Bu gelişmeler bize bütçede ve nakit yönetiminde geçen yıla göre bozulma olduğunu gösteriyor.

Hazine’nin nakit olarak finanse ettiği miktarı bulmak için ilk 4 aydaki bütçe açığından aynı dönemde emanete alınan yani nakten ödenmeyen paraları düşmemiz buna karşılık henüz bütçeye gider yazılmadığı halde avans olarak ödenen paraları eklememiz gerekir. İlk 4 ayda emanete alınan paraların toplamı 3,2 milyar TL, avans olarak ödenen paraların toplamı 4,7 milyar TL. Bunları ele alıp Hazine’nin ilk 4 ayda finanse ettiği miktarı hesaplayalım:

Hazine Finanse Etmesi Gereken Miktar = Bütçe Dengesi – Emanetler + Avanslar = - 17,9 – 3,2 + 4,7 = -16,4 milyar TL

Hazine bu açığı finanse etmek için borçlanmaya gitmiş. Onun dökümünü de geçen yılın ilk 4 ayındaki durumla karşılaştırmalı olarak aşağıdaki tabloda gösterelim:


Ocak - Nisan 2016
Ocak – Nisan 2017
Bütçe Dengesi
5,4
-17,9
Emanetler (-)
-7,7
-3,2
Avanslar (+)
3,8
4,7
Hazinenin Finanse Etmesi Gereken Miktar
+1,5
-16,4
İç Borçlanma (Net)
9,3
18,0
    Borçlanma
35,3
41,1
    Borç Ödeme (-)
26,0
23,1
Dış Borçlanma (Net)
-0,3
10,5
   Borçlanma
5,2
18,7
   Borç Ödeme (-)
5,4
8,2
Toplam Borçlanma (Net)
9,0
28,5
Kasa/Banka
10,5
12,1

Hazine Finansmanı = [İç Borçlanma (Borçlanma – Ödeme)] + [Dış Borçlanma (Borçlanma – Ödeme)] +/- Diğer

Bu denklemle 2017 yılının ilk 4 ayı için hesap yapalım:
Hazine Finansmanı = [41,0 – 23,1)] + [(18,7 – 8,2)] – 12,1 = 16,4 = Hazinenin Finanse Etmesi Gereken Miktar

Tabloya göre Hazine geçen yılın ilk 4 ayında toplam net 9 milyar TL borçlanma yaparken bu yılın ilk 4 ayında toplam net 28,5 milyar TL’lik borçlanma yapmış.

Geçen yılın ilk 4 ayında 1,5 milyar TL fazlası bulunan, bunun üzerine 9 milyar TL net borçlanma yapan Hazine kasasına ve banka hesaplarına 10,5 milyar TL koymuş. Bu yılın ilk 4 ayında 16,4 milyar TL açığı bulunan Hazine 28,8 milyar TL net borçlanma yapıp bu açığı finanse ederken elde kalan (28,5 – 16,4 =) 12,1 milyar TL’yi kasasına ve banka hesaplarına yatırmış.

Burada akla gelebilecek olan soru Hazine’nin niçin ihtiyacından fazla borçlandığı sorusudur. Bunun yanıtı finansman planlamasının yıllık olmasındadır. Yani Hazine, 4 aylık bir dönemi değil bütün bir yılı planlayarak borçlanmaya gitmektedir. Dolayısıyla bazı dönemlerde fazla borçlanma yapsa da bazı dönemlerde düşük borçlanma yaparak yıllık programını gerçekleştirmeye çalışmaktadır.

Bu aşamada bir de Hazine’nin ilk 4 aydaki borçlanmasına yıllar itibariyle karşılaştırmalı olarak bakalım:

Borç Göstergesi
2014
2015
2016
3 Yılın Toplamı
2017
Borçlanma (Net)
8.311
11.211
7.712
27.234
27.771
Dış Borçlanma (Net)
3.176
-1.978
-986
212
9.757
   Kullanım (+)
11.744
7.486
4.332
23.562
17.708
   Ödeme (-)
8.569
9.464
5.318
23.350
7.952
İç Borçlanma (Net)
5.135
13.189
8.697
27.022
18.015
   Kullanım (+)
56.015
41.420
34.635
132.070
41.091
   Ödeme (-)
50.879
28.231
25.937
105.048
23.076

Tablonun bize gösterdiği şey Hazine’nin 2017 yılının ilk 4 ayında, önceki 3 yılın ilk 4 ayındaki borçlanmalarının toplamından daha fazla borçlanma yaptığı gerçeğidir. Asıl büyük artış dış borçlanmada ortaya çıkmış bulunuyor. Bu büyük sıçramanın nedenleri arasında; referanduma gidişte kamu harcamalarının hızla artırılmış olması, aynı gerekçeyle vergilerde indirimler yapılmış olması en önde gelenler arasında sayılabilir. Dış borçlanmaya bu kadar ağırlık verilmesinin nedeni ise iç borçlanma faizlerinin, gerek kurun gerekse enflasyonun etkisiyle, artmış olmasıdır. Hazine verilerine göre iç borçlanmanın ağırlıklı maliyeti olarak faiz 2017 yılının ilk 4 ayında geçen yılın ilk 4 ayına göre 1 puandan fazla artış göstermiş görünüyor.

Kamu finansmanının bu şekilde devam etmeyeceğini düşünüyoruz. Çünkü bu tür bir bozulmanın eldeki en önemli ekonomik çapa olan kamu mali disiplinini, biraz zaman alsa bile, eninde sonunda bozması kaçınılmaz. 2017 yılının ilk 4 ayında ortaya çıkan bu ciddi bozulmanın giderilebilmesi için hükümetin önünde üç seçenek bulunuyor: (1) Vergileri veya diğer gelirler artırmak, (2) Harcamaları kısmak, (3) İkisini bir arada yapmak. Üçü de sancılı operasyonlara gebe bulunuyor.   
EtiketlerMaliye
ME
Mahfi Eğilmez

İktisatçı, eski Hazine Müsteşarı. Yirmiden fazla kitabın yazarı. 2011'den beri Kendime Yazılar'da yazıyor.

Bu konudaki diğer yazılar →

Maliye konusunda

Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 2020

76 yorum

Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.