Mali Kural ve Çıpa
Kamu maliyesi açısından izlenecek
politika iki türlü olabilir: Esnek politika ya da kurala bağlı politika. Esnek
politika, maliye politikasının anayasa ve yasalarda çizili kurallar içinde
yürütülmesi koşuluyla esnek biçimde yürütülmesi olarak tanımlanabilir. Kurala
bağlı maliye politikası ise kamu kesiminin gelir, gider, borçlanma ve finansal
yükümlülük altına girme konularında orta ve uzun dönemde izleyeceği
politikaların esneklik limitlerinin belirli kurallara bağlanması olarak
tanımlanabilir. Kurallara bağlı maliye politikası söz konusu olduğunda
uygulanacak maliye politikasının esneklik limitlerini belirleyen kurallara mali
kural adı veriliyor.
Örneğin bütçe açığı başlangıçta
bütçe kanunu ile öngörülen açık miktarını aşmışsa ve artan bütçe açığını
finanse edebilmek için hükümet borçlanmaya devam ediyorsa bu esnek maliye
politikasının örneğidir. Yasalarda bütçe açığında artış ortaya çıksa bile bu
açığa karşı yapılacak borçlanmanın artırılamayacağı öngörülmüşse o zaman
kurallara bağlı maliye politikası söz konusu demektir. Bu örnekteki mali kural
ise borçlanmaya konulmuş olan limittir. Bu tür limitler borçlanma üzerine
konulabileceği gibi giderlerin tümü veya belirli giderler üzerine de
konulabilir. Gelirler için taban düzeyleri saptanabilir. Örneğin faiz dışı
fazlanın belirli bir oranda hedeflenmesi mali kural uygulamasına benzer bir
görünüm sergilese de ortada bir mali kural olabilmesi için devamlılık
göstermesi, yani yasalara yazılması gerekir.
Türkiye’de uygulanan mali kural; borçlanmaya
konulan sınırı düzenleyen 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin
Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un 5’inci maddesindeki düzenlemedir. Bu düzenleme merkezi
yönetimin net borçlanmasını bütçe açığı ile sınırlandıran bir düzenlemeye
dayanıyor. Buna göre Hazine, ilgili yıl bütçe kanununda öngörülen açıktan daha
fazla net borçlanma yapamaz. 2009 yılına kadar başarıyla uygulanan kural, küresel
krizin etkisi nedeniyle 2009 yılında uygulanamadı.
Çıpa; gemilerin dalgalara,
akıntılara kapılarak yer değiştirmemesi için suya atılan, zincirle gemiye bağlı
bulunan, ucu çengelli ağır demir araç, demir. (Türk Dil Kurumu çapa ile çıpayı
ayırıyor ve çıpayı buradaki gibi tanımlıyor.) Ekonomide çıpa terimi, karar alma
süreçlerinde referans olarak alınan büyüklükleri ifade etmek için kullanılıyor.
Örneğin bir ekonomide kuru hedefleyerek diğer büyüklükleri etkilemek
istediğimizde hedeflenmiş olan kur düzeyi kur çıpası (nominal anchor) olarak
anılıyor.
2001 krizinden sonra uygulanan ekonomi
politikası açısından kamu kesimi mali disiplininin sağlanması en önemli
konulardan birisiydi ve 2017 yılına gelinceye kadar ciddi biçimde bir çıpa
görevini görüyordu.
2017 yılı bütçe yasasında merkezi
bütçenin 47,5 milyar TL açık vermesi öngörülüyor ve net borçlanma limiti de bu
tavana göre oluşturulmuş oluyordu. Yasal olarak bu limitin iki kez yüzde 5
oranında artırılması ve 52,4 milyar TL’ye kadar yükseltilmesi söz konusuydu.
Aşağıdaki tablo bütçe nakit dengesi ve net borçlanma
miktarlarını sergiliyor.
Gösterge
|
2017 için yıllık limit (Milyar TL)
|
8 Aylık Gerçekleşme (Milyar TL)
|
Bütçe Nakit Dengesi
|
47,5
|
-24,7
|
Net Borçlanma
|
47,5 (52,4)
|
55,6
|
(Tabloda parantez içinde yer alan
miktar net borçlanma limitinin Bakan onayı ve Bakanlar Kurulu Kararıyla
artırılabileceği azami tutarı gösteriyor.)
Bakanlar Kurulu Kararının
sonradan çıkmış olmasını görmezden gelsek bile tablo bize 2017 yılının ilk 8 ayında
söz konusu limitin aşılmış olduğunu gösteriyor. Mali kural ciddi bir iştir ve
ona ciddiyetle uymayı gerektirir. Benzer bir mali kural ABD’de var. Kongre borç
tavanını artırmadığı takdirde devlet duruyor, harcamalar kesiliyor, çalışanlar
işten çıkarılıyor. Mali kural böyle ciddi biçimde uygulanacaksa bir anlam
taşır. Aksi takdirde Türkiye’de pek çok alanda yaşadığımız “kural var ama
uygulayan yok” durumu ortaya çıkar. O zaman da kural koymanın bir anlamı olmaz.
Öte yandan net borçlanma
limitinin aşılması torba yasayla 4749 sayılı yasaya bir geçici madde eklenmekle
giderilebilecek bir aşım değil. Benzer bir uygulama 2009 yılında da yapıldı. Ve
böylece bu yasa dışı uygulama yol oldu. “Bütçe yasası da parlamentodan geçiyor
bu yasa da dolayısıyla burada bir aykırılık yok” denilemez. Çünkü bütçe yasası
her bir harcamanın nereye yapılacağını, nasıl finanse edileceğini ve aradaki
farkın nasıl finanse edileceğini gösteriyor yani hesap veriyor. Oysa bu
değişiklik sadece borçlanma limitini artırmakla yetiniyor yani hesap vermiyor.
2009 yılında küresel krizin
etkisi söz konusuydu. Bir takım olağan dışı düzenlemelere başvurulması hoş
karşılanabiliyordu. Dünya da aynı krizin içinde olduğu için kimsenin kimseye
bakacak hali de yoktu. Bugün öyle değil. Bu düzenleme Türkiye’nin elinde kalmış
bulunan son ekonomik çıpa olan kamu mali disiplinini de yok edecek gibi
görünüyor. Son ekonomik çıpayı kaybetmek istemiyorsak ve daha önemlisi bütçe
hakkına saygılı kalmak istiyorsak bu düzenlemeyi ek bütçe yasasıyla yapmak gerekir.
Mali kural koymak önemli bir
adımdır ama daha önemlisi o kurala uymaktır. Mali kurala uyulup uyulmadığını
izleyip denetleyecek bir kamuoyu yoksa bu düzenleme de benzeri birçok düzenleme
gibi yazıldığı yerde kalır.
Not: Bu yazı 22.09.2009
günü Radikal Gazetesinde yayınlanan Mali Kural başlıklı yazımın bugüne göre elden
geçirilmiş şeklidir.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 2020143 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.