Tarhuncu Ahmet Paşa'nın Bütçesi
IV. Mehmed (Avcı Mehmed) 1648 yılında, henüz altı yaşındayken, Osmanlı
tahtına çıktığında, Hazine’nin finansal açıkları sürekli artış halindeydi. 1652
yılında IV. Mehmed’in annesi Valide Turhan Sultan’ın takdiriyle sadrazamlığa
Tarhuncu Ahmet Paşa getirildi. Paşa, işbaşına gelir gelmez, giderleri azaltmaya
ve mali işleri yoluna koymaya girişti. Padişaha (asıl olarak Valide Turhan
Sultan’a), gelirlerin yetersizliği ve yönetimin düzensizliğine ilişkin bir
rapor sundu. Bu rapor üzerine IV. Mehmed, Tersanede bir divan topladı. Sadrazam
Tarhuncu Ahmet Paşa, hazırladığı raporu divanda okudu. Bu rapor, önceki yılın
gerçekleşmelerini ortaya koymanın yanı sıra, geleceğe ilişkin tahminleri de içeriyordu.
Dolayısıyla bugünkü anlamda Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk bütçesi olarak kabul
edilebilir[1].
Tarhuncu layihası[2]
adıyla tarihe geçmiş bulunan bu bütçeye göre Osmanlı’nın 1652 yılında başlayan hesabında gelirler 5,329 yük, giderler 6,872 yük
olarak belirlenmiş ve açığın yaklaşık olarak 1.600 yük dolayında olacağı tahmin
edilmişti[3].
Doğrudan İç Hazine’ye[4]
giren gelirlerle, tahsil edildiği yerde harcanan gelirler bu hesaplara eklenmemişti.
Tarhuncu Ahmet Paşa, genel rakamların yanı sıra, Hazine’ye giren gelirlerin
ayrıntısını ve nerelere harcandığını tek tek sunduktan sonra açığı düşürmek
için büyük tartışmalara yol açan kararlar aldırmış, saray giderlerini de kapsamak
üzere kamu giderlerinde önemli kısıntılar yaptırmış, ulufeleri kaldırtmıştı. Bununla
da yetinmeyerek haksız kazanç sağlayanların mallarına el koydurup Hazine’ye
gelir yazılmasını sağlamaya girişmişti.
Tarhuncu Ahmet Paşa’nın, önceki Sadrazamların, giderleri kısarak, padişahın
ve yakınlarının tepkisini almaktansa, geleceğe ilişkin bir takım devlet
gelirlerini iskontolu bedelle önceden satıp, ilgili yılın açığını
kapattıklarını bilmemesi olanaksız. Kendisi de böyle yapabilir ve rahat bir
sadrazamlık yaşayabilirdi. Öyle yapmadığı anlaşılıyor. Geleceği harcayarak bir
devletin varlığını sonsuza dek sürdüremeyeceğini görmüş ve çözüm aramaya
girişmiş.
Haksız yere edindikleri mallarına el konulanlar, ulufeleri kesilenler, kamu
giderlerinin kısılması nedeniyle kazançları azalanlar, saray giderlerini kendi
çıkarlarına yönlendiremeyeceklerini anlayanlar faaliyete geçmekte
gecikmemişler. IV. Mehmed’e, Tarhuncu’nun, padişah aleyhinde faaliyetlerde bulunduğunu söylemişler. Ve bir ay kadar sonra Tarhuncu Ahmet Paşa boğdurulmuş.
1651 yılı bütçe açığının, toplam bütçe giderlerine oranı yüzde 30 olarak
hesaplanmış. Tarhuncu Ahmet Paşa’nın hazırladığı 1652 yılı Osmanlı bütçesi
uygulanabilmiş olsaydı bütçe açığının, toplam bütçe giderlerine oranı yüzde 20
dolayına düşecekti.
Tarhuncu Ahmet Paşa’nın boğdurulmasından bu yana neredeyse 370 yıl geçmiş.
Bütçe açığına bir de cari açık eklemiş durumdayız. Her iki açığa bakıp da
kendisini boğulur gibi hissedenleri saymazsak, adam boğmaktan vazgeçtiğimiz
anlaşılıyor. Ya da açıkla uğraşmaktan.
Not: Bu yazı ilk kez 17 Ekim 1999 yılında Radikal Gazetesinde “Tarhuncu’nun
Bütçesi” başlığıyla yayınlandı. Bu kez bazı düzeltmeler yapıldı.
[1] Osmanlı imparatorluğunda bugünkü anlamda ilk bütçenin ne
zaman yapıldığı tam olarak bilinmiyor. Osmanlı’nın ilk bütçeleri, geçmişe
ilişkin hesapları gösterdiği için, bütçeden çok “kesin hesap cetveli” işlevi gören
belgeler olarak kabul edilebilir.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 2020200 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.