ABD – Çin Ticaret Savaşı ve Tukidides Tuzağı
ABD’nin Dünya
Liderliği ve Meydan Okumalar
ABD’nin ekonomik çıkışı 19’uncu
yüzyılda iç savaşın (1861 – 1865) hemen sonrasında başladı. İthal ikamesine
dayalı bir sanayileşme politikasıyla ABD, yerli üretimi hızla artırdı. Bu
gelişmede kıtanın büyüklüğü, iklim farklılıkları, doğal kaynakların zenginliği,
nüfusun hızlı artışı, göçmen ağırlıklı toplumun ekonomik gelişmeyi bir yaşam
savaşı gibi alıp yola koyulması etkili oldu. 19’uncu yüzyılın ortalarında ABD
ekonomisi yalnızca üretimde değil finans alanında hızla gelişerek dünya liderliğine
doğru yürümeye başladı. Birinci Dünya Savaşı, Avrupa’nın dünya egemenliğinin
sonunu getirdi. ABD, kapitalizmin liderliğini İngiltere, Almanya ve Fransa’dan
devraldı.
Rusya, devrimden sonra Sovyetler
Birliği (SSCB) olmaya dönüşürken bir yandan da merkezi planlama yöntemini
piyasa ekonomisi yerine ikame etti. Devrime girerken büyük ölçüde bir tarım
toplumu olan Rusya’da bu yeni düzenleme üretimin artmasını, çeşitlenmesini,
ulaşılması güç yerlere kadar uzanmasını sağladı. Devrimden sonra ayakta
kalabilmek için çaba harcayan Rusya, asıl çıkışını 1930’lardan itibaren
gerçekleştirdi.
Japonya’da 1867’de imparator olan
Meiji (asıl adı Mutsuhito) batılılaşmaya ve modernleşmeye yöneldi. Özellikle
eğitim reformu Japonya’nın ekonomik alanda hızla kalkınmasının yolunu açtı. Japonya
2’nci Dünya Savaşı sonrasında ekonomide çok büyük atılımlar yaparak kısa sürede
Avrupa’nın sanayileşmiş ülkelerini geride bıraktı ve ABD’nin ardından dünyanın
en gelişmiş ikinci ekonomisi konumuna yükseldi. Özellikle elektronik
sanayisinde büyük atılımlar yapan Japonya, bu yükselişini 1990’ların başında
girdiği durgunlukla yitirerek hızlı yükselip durma sendromuyla karşılaştı.
15’inci yüzyılın ortalarında
dünyanın en büyük gücü olduğuna inanarak dış dünyaya kapanan ve sonrasında hızla
güç kaybederek dünya ekonomisinde geri sıralara düşen Çin, bu konumunu 20’nci
yüzyılın son çeyreğine kadar sürdürdü. Mao Zedong’un ölümü sonrasında iktidara
geçen Deng Xiaoping, piyasa ekonomisi kurallarını yaşama geçirmeye ve Çin’i
dışarıya açmaya yöneldi. Böylece Çin, 500 yıldan fazla süreyle dünyaya
kapattığı kapıları yeniden açmış oldu. Çin, asıl atılımı 2000’lerden sonra
gerçekleştirdi ve satınalma gücü paritesiyle ölçüldüğünde GSYH büyüklüğü olarak
ABD’yi geride bırakmayı başardı.
ABD – Çin Ticaret
Savaşları
ABD, ekonomide dünya liderliğine
yönelik durumunu sarsacak girişimlere her zaman karşılık verdi. Rusya bu alanda
ABD’nin rakibi olmadığı için onunla olan mücadelesi daha çok siyasal ve sosyal
alanlarda ve en çok da uzay yarışı alanında oldu.
Japonya’nın ikinci dünya savaşı
sonrasında yakaladığı büyük çıkış ABD’yi zaman zaman sarsmış olsa da bu çıkış
sınırlı bir çıkıştı ve ABD yatırımlarını ve teknoloji aktarımını Çin ve Güney Kore’ye
yönlendirerek Japonya’nın karşısına uğraşması gereken iki yeni rakip çıkardı. Bu
stratejisinde başarılı da oldu. Çin ve Güney Kore zaman içinde Japonya’nın
elektronik sanayisinde üstünlüğünü elinden aldılar. Ne var ki Güney Kore, ABD’ye
kafa tutabilecek güçte olmasa da Çin, bu yatırımların ve aktarılan teknolojinin
de verdiği ivmeyle hızla büyüdü ve Japonya’dan sonra ABD’ye de rakip konuma
geldi. Böylece ABD, Rakibi olan Japonya’yı durdurmak için uyguladığı
stratejiyle çok daha büyük bir rakip olan Çin’i ortaya çıkararak kendi
silahıyla kendisini vurmuş oldu.
ABD yönetimi öteden beri karşılıklı
ticarette açık verdiği ekonomilere belirli ölçülerde baskı uyguluyordu. Bu
baskı özellikle de Çin’e yönelikti. Çin de bu baskılara Yuanı değersiz tutup
ihracatını kurla destekleyerek karşılık veriyordu. Bunları tam olarak bir
ticaret savaşı diye nitelendirmek o zaman için pek doğru olmazdı. Çünkü
baskılar daha çok sözlü ya da Dünya Ticaret Örgütü üzerinden yürüyor, kur
düzenlemeleri de üstü kapalı yapılıyordu.
Tukidides Tuzağı
Tukidides M.Ö. 460 ile 400
yılları arasında yaşamış Atinalı bir komutan ve tarihçidir. Herodot ile
birlikte modern tarih biliminin kurucusu olarak kabul edilir. Tukidides’in en
ünlü eseri, bir süre asker olarak içinde bulunduğu sonra da tanıklık ettiği, zamanın
iki süper gücü konumundaki Atina ile Sparta arasında 27 yıl süren Peleponnes
Savaşlarını anlatan eseridir.
Tukidides, Peloponnes savaşlarını
egemenlik (hegemonya) mücadelesiyle açıklar. Savaşın Sparta’nın hegemonik güç
dengesini bozmaya başlayan Atina’ya karşı giriştiği faaliyetlerden
kaynakladığını öne sürer ve Sparta’nın, Atina’nın daha fazla güçlenerek hegemonik
liderliği ele almasını önlemek için bu savaşa girmeyi göze aldığına dikkat
çeker. Savaş, Yunanistan’a, Makedonya’ya ve savaşa giren diğer kent
devletlerine huzur getirmek bir yana o döneme kadar kurulmuş görünen barış
ortamını da bozarak sonuçlandı. Savaşı Sparta kazanmış gibi görünse de aslında
her iki taraf da ciddi güç kaybına uğradı. Savaşın gerçek galibi, iki büyük
düşmanı güç kaybına uğradığı için Persler olmuştur denilebilir.
ABD’li siyaset bilimci Graham
Allison “Destined for War: Can America and China Escape Thuchydides’s Trap?” adlı
kitabında ABD ve Çin arasındaki ticaret savaşlarının sonunda üçüncü dünya
savaşına yol açıp açmayacağını inceliyor. Allison’un ifadesiyle Tukidides
tuzağı; giderek yükselen bir gücün, liderlik koltuğunda oturan bir başka gücü,
liderlik açısından korkutmasının yarattığı gerilimin yol açabileceği sonuçlardır.
Geçmişte 16 kez yaşanan bu tür gerilimlerin 12’sinin savaşla sonuçlandığına
dikkat çeken Allison’a göre Tukidides tuzağı iki farklı sendroma dayalı olarak ortaya
çıkıyor: (1) Yükselen gücün bu gücünün kabulünü talep etmesi ve bunun için
mücadele etmesi (yükselen güç sendromu) (2) Egemenliği elinde tutan gücün
karşılaştığı bu meydan okumadan korkarak ona göre tavır almaya başlaması (egemen
güç sendromu.)
Ticaret Savaşlarının
Sonu Nereye Varır?
Trump, başkan seçildikten bir
süre sonra korumacılığa dönüş eylemlerini uygulamaya sokmaya yönelmek, yurtdışındaki
Amerikan sermayesinin ülkeye geri dönmesi için vergi indirimleri uygulamak gibi
bir takım teşvik uygulamalarını devreye soktu. Böylece geçmişte su yüzüne
çıkmamış olan ticaret savaşları su yüzüne çıktı. Trump’ın, ortaya attığı “Önce
Amerika” sloganı, sonradan farklı anlamlar verilmeye çalışılmış olsa bile,
ABD’yi serbest ticaret şampiyonluğundan indirecek kadar önemli bir değişime
işaret ediyor.
Her ne kadar Tukidides Tuzağı
kitabını bir Amerikalı yazmış olsa da Çinliler olayın ciddiyeti konusunda
Amerikalılardan daha bilinçliler. Bu belki daha sabırlı olduklarından belki de
liderlik koltuğuna erken oturup erkenden sorunlarla karşılaşmayı göze
alamamalarından kaynaklanıyor. Trump “öce Amerika” derken Xi Jinping “serbest
ticaret herkesin yararınadır” diyor. Oysa bugüne kadar yaşananlar tam tersinin
olması gerektiğini gösteriyordu.
Eğer ticaret savaşları bir askeri
savaşa dönüşmeden sonuca vardırılabilecekse bunda Çin’in payı ABD’nin payından
çok daha fazla olacak. Ne var ki Çin’in bu dengeli tutumu önümüzdeki dönemde ne
kadar sürer onu kestirmek kolay değil.
ticaret savaşları konusunda
Ticaret Savaşlarının Küresel Refaha ve Türkiye’ye Etkisi 1 Kasım 2019100 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.