Covid - 19, Para Basımı ve IMF'nin Yeni İmkânı
Covid – 19 salgını nedeniyle
küresel sistemin tümü etki altında bulunuyor. Bu etkiler sağlık alanından
başladı, ekonomiye, sosyal ve siyasal yaşama ve kişisel yaşama kadar uzandı.
Dünyada birçok ülke salgının bu etkilerini hafifletmek için önlemler aldı. Çin,
Kore ve diğer Uzakdoğu ülkeleri en sıkı önlemleri aldılar, ABD ve Avrupa
ülkeleri baştan hafife aldıkları salgının etkileri büyüyünce işi
ciddileştirdiler. Ekonomide alınan en belirgin önlemler parasal gevşemeyi
artırmak yani para basmak ve vergileri düşürmek şeklinde ortaya çıktı.
Devletler, bastıkları paralarla işletmelerin ve kişilerin birçok yükünü
üstlendi. Bazı ülkelerde devletler şirketlere ve kişilere doğrudan gelir
desteği vermeye yöneldi.
Türkiye para basıyor mu?
Tersi düşünülse de bu sorunun
yanıtı olumludur. Merkez Bankasının kamu bankalarına döviz satıp geri alarak
yarattığı kârı da ekleyip arttırdığı kârını ilk ayda hazineye devretmesiyle
aslında Türkiye Covid – 19 salgınından önce para basmaya başlamıştı. Sonrasında
piyasaya TL verip, fazlasını dolar satarak çekmek yoluyla buna devam etti. Bu
aşamada parasal duruma tablo eşliğiyle bakalım. 10 Nisan 2020 itibarıyla
parasal göstergeler şöyledir:
PARASAL
GÖSTERGELER
|
2017
|
2018
|
2019
|
Nisan 2020
|
|
Dolaşımdaki
Para
|
Milyar TL
|
119,1
|
123,4
|
145,0
|
171,1
|
M1
|
Milyar TL
|
449,6
|
512,5
|
712,8
|
862,1
|
M2
|
Milyar TL
|
1.624,6
|
1.941,0
|
2.457,5
|
2.726,6
|
M3
|
Milyar TL
|
1.675,8
|
1.988,0
|
2.575,2
|
2.837,1
|
V =
Dolanım Hızı (M2'ye göre)
|
1,91
|
1,92
|
1,74
|
1,80
|
|
M1 / GSYH
|
%
|
14,5
|
13,8
|
16,7
|
17,7
|
MB
REZERVLERİ
|
Milyar USD
|
107,6
|
92,0
|
106,3
|
89,5
|
Brüt Döviz
Rezervi
|
84,1
|
72,0
|
81,2
|
58,2
|
|
MB Altın
Rezervleri
|
23,5
|
20,0
|
25,1
|
31,3
|
|
Kaynak: TCMB, BDDK
|
|||||
Bu tabloda artışlar yeşille
azalışlar sarıyla işaretlenmiş bulunuyor. Tablonun ilk bölümü para arzını
gösteriyor. Dolaşımdaki para miktarındaki değişimlere bakarsak 2018 yılında
2017 yılına göre yüzde 3,6, 2019 yılında 2018 yılına göre yüzde 17,5 ve 2020 yılının
ilk üç ayında 2019 yılına göre yüzde 18 artış olduğunu görebiliriz. Bu da bize
bu yılın ilk üç ayında geçen yılın tamamı kadar dolaşımdaki para artışı olduğunu
gösteriyor. Ki 2018 yılında da dolaşımdaki para miktarı bir önceki yıla göre
çok artmıştı.
İlk tablodaki döviz ve altın
rezervleri de ilginç bir görünüm sergiliyor. 2020 yılının ilk 3 ayında altın
rezervi artarken brüt döviz rezervi ciddi bir düşüş sergilemiş. Merkez
Bankasının altın satın aldığını biliyoruz ama bu artış daha çok altın değerinin
artışıyla ilgili.
Özetle söylemek gerekirse Türkiye
para basıyor. Bastığı parayı hazineye veriyor, hazine bununla gereken ödemeleri
yapıyor, para piyasada kalmasın diye bastığı paranın bir kısmını döviz satarak
geri topluyor. Bunu da döviz rezervlerindeki azalıştan görebiliyoruz. Parayı
niçin topluyor derseniz onun da nedeni enflasyonu denetlemek ve faiz artışının
önüne geçmek. Aksi taktirde faiz artırmak zorunda kalacak.
Para basma işini çok daha
programlı ve sonucu önceden açıklanmış olarak yapmak gerekir. Hazine, Merkez
Bankasından bu şekilde para almak yerine tahvil vererek belirli süreli avans
alabilir (bunun için yasa değişikliği gerekir) ve Covid – 19 salgını bitip de
yaşam normale döndüğünde bunu, önceden açıklanmış bir program içinde Merkez
Bankasına iade eder. Bu şekilde önceden açıklanacak şeffaf bir program
enflasyon üzerinde çok daha az baskı yapar.
IMF’nin Sunduğu Yeni İmkân ve Türkiye
IMF, doğal afetler, yaygın
hastalıklar, emtia fiyatlarında şok artışlar gibi durumlarla karşılaşarak
ödemeler dengesi sıkıntılarına düşen üye ülkeler için yarattığı Hızlı Finansman
Enstrümanını (RFI) Covid – 19 salgınının yarattığı sorunları çözmek için biraz
daha genişletmiş bulunuyor. Buna göre Covid – 19 salgınının etkisiyle ödemeler
dengesi sıkıntısına giren ülkeler IMF’den daha yüksek miktarda kullanım
yapabilecekler. RFI çerçevesinde kullanılabilecek mali yardım 3,8 yıl ile 5
yılda geri ödenecek. Bu imkân, stand by düzenlemesinde olduğu gibi sıkı
koşullara tabi bulunmuyor. Bir başka ifadeyle bu destek için başvuran ülkenin
bir IMF programına girmesi ya da bazı uygulama koşullarına tabi olması
gerekmiyor. Buna karşılık IMF ile iş birliği içinde ödemeler dengesi sorununu
çözmeyi taahhüt etmesi gerekiyor.
IMF, 2020 yılı için yaklaşık 2,5
trilyon dolarlık başvuru olacağını öngörüyor. 9 Nisana kadar 87 ülkenin bu
imkândan yararlanmak için başvurduğunu belirtiyor. Başvuru sayısının çokluğu ve
eldeki imkânların durumu dikkate alınarak IMF bu imkândan yararlanma limitini
ülke kotasının yüzde 150’siyle sınırlamış bulunuyor. Örnek olarak Türkiye’yi
alırsak Türkiye’nin IMF’deki kotası 4.659 milyon SDR yani 6.346 milyon Dolar.
Demek ki Türkiye bu imkânı kullanmak istese IMF’den yaklaşık 9,5 milyar Dolar
kullanabilecek. RFI imkânının faiz oranı yıllık yüzde 1,5 dolayında bulunuyor.
Görüldüğü üzere yüksek bir miktar
kullanılması mümkün olmasa da düşük faizli, uzun sayılabilecek bir geri ödeme
vadesine sahip ve IMF’nin normal imkânlarına göre çok daha kolay kullanılabilir
olması bu imkânı çekici kılıyor.
Türkiye’nin bu imkândan yararlanma yolunda açıklanmış bir
tercihi bulunmuyor.
IMF Konusunda Not:
IMF konusu gündeme gelince IMF imkânları konusunda yazı
yazmamı isteyen okurlar oldu. Oysa böyle bir yazıyı yakın geçmişte yazmıştım. Linki
aşağıda veriyorum. Orada IMF ve imkânları hakkında ayrıntılı bilgiyi
bulabilirsiniz.
covid-19 konusunda
Covid - 19 Pandemisinin Beklentilerde Yarattığı Bozulmalar30 Nisan 2020142 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.