3500 Yıl Önce Döviz Kurları
Bundan 3500 yıl kadar önce Hititler, Asurlular ve Babilliler
aynı adı taşıyan ağırlık ölçülerini kullanıyorlardı: Şekel ve Mina (ya da
mana.) Bu ağırlık ölçüleri aynı zamanda bugün İngiliz pound sterlininde olduğu
gibi gümüşe dayalı olarak kullanılan bir çeşit para birimi ölçüsü idi.
Hititler, Asurlular ve Babillilerle aynı adı taşıyan ağırlık ölçüsü ve
dolayısıyla para birimini kullansalar da bunların ağırlıkları arasında fark vardı.
Hititlerin ülkesinde, ya da onların deyimiyle Hatti ülkesinde, 1 Şekel 12,5
gram ağırlığa; 40 Şekele eşit olan 1 Mina ise 500 gram ağırlığa eşitti. Buna
karşılık Asur ve Babil’de 1 Şekel 8,33 gram ağırlığa; 60 Şekele eşit olan 1 Mina
500 gram ağırlığa eşit idi. O zamanki değerini bir kenara bırakarak yalnızca
karşılaştırmayı kolaylaştırmak için gümüşün gramını bugünkü değeriyle 3 TL
olarak alırsak şöyle bir tablo yapma olanağımız var:
Ağırlık (gram
karşılığı)
|
Şekel
|
1 MinaKaç Şekel
|
Mina
|
Hititlerde
|
12,5
|
40
|
500
|
Asur ve Babilde
|
8,33
|
60
|
500
|
Para Birimi (gümüş
karşılığı)
|
|||
Hititlerde
|
37,5 TL
|
40
|
1.500 TL
|
Asur ve Babilde
|
25 TL
|
60
|
1.500 TL
|
Bu eşitliklerden gidersek 1 Hitit Şekelinin 1,5 Asur
şekeline eşit olduğunu görürüz. Ya da tersinden okursak 1 Asur Şekelinin 0,66
Hitit Şekeline eşit olduğunu. Ne var ki bu ilişkiye bakarak Hitit parasının
daha değerli olduğunu söyleyemeyiz. Eğer bunu söyleyebilsek Hitit ekonomisinin
daha güçlü olduğu yolunda bir tahmin yapma olanağımız olurdu. Ama yalnızca bu
değişim oranlarına bakarak Hitit parasının daha değerli ve dolayısıyla Hitit
ekonomisinin daha güçlü olduğunu söyleme olanağımız yok. Söyleyebileceğimiz tek
şey Hitit parasının Asur ve Babil paralarına göre daha fazla gümüşten
yapıldığıdır. Bu eşitlikler çerçevesinde örneğin Hitit pazarında 3 Hitit Şekeline
satılan gömleğin Asur ya da Babil pazarında 4,5 Asur Şekeline satılıyor olması
gerek. Ya da en fazla taşıma parası kadar ucuza.
Komşu topraklarda aynı adı taşımasına karşın iki farklı
ölçüde para birimiyle karşılaşmamızın temel nedeni yine ağırlık ölçüsüyle
ilgili bulunuyor. İlk ağırlık ölçüsünün insanın taşıyabileceği kadar yük olduğu
tahmin ediliyor. Buna Sümerde Gun, Akadda Biltu adı verilmişti. Daha sonraları ortaya
çıkan Mina, Gun ya da Biltu’nun altmışta birini ifade ediyordu. Mina’nın
altmışa bölünmesiyle çıkan ölçüye de Sümercede Gin, Akadcada Şekel deniyordu. Asur
ve Babil, Sümer ve Akadda geliştirilen bu sayı sistemini benimseyip ölçülerini
ona göre oluştururken Hititler, aynı ölçü adlarını kullanmalarına karşılık, Mina
ile Şekel arasında 60 katlık bir fark yerine kırk katlık bir farka dayanan bir
sayı sistemini benimsemişlerdi. Bu ölçüler, Anadolu’ya Asurlu tüccarlar
tarafından taşındığı halde Hitit topraklarında bu farklı sayı sisteminin nasıl
ortaya çıktığını tam olarak bilmiyoruz.
Eğer Hitit şekelindeki gümüş ayarının Asur ya da Babil Şekellerindeki
gümüş ayarından düşük olduğunu bilseydik ve o durumda böyle bir eşitlik ortaya
çıkıyor olsaydı Hitit parasının daha değerli olduğunu ve Hitit ekonomisinin
daha güçlü olduğunu söyleyebilirdik. O zaman Hitit Şekeli Dolar ve Euro gibi
rezerv para niteliği kazanacak ve Asurlu tüccarlar ellerine geçen satın alma
gücü daha yüksek olan, Hitit Şekellerini saklayacaklardı. Yani bugünkü Dolarizasyonun
bir benzerini Hitit Şekelizasyonu olarak 3500 yıl önce yaşamış olacaktı bu
topraklar. Ne yazık ki iki parada kullanılan gümüşün bugünkü anlamda kalitesini
ölçmek için elimizde bilgi yok. O nedenle bugünkü bilgilerimiz doğrultusunda
her iki parada da aynı nitelikte gümüş kullanıldığını, Hitit parasını değerli
kılan tek nedenin fazla gümüş miktarı olduğunu söylemekle yetineceğiz.
Özetle söylemek gerekirse bugünün dünyasında döviz kurları
olarak bildiğimiz şey, antik dünyada sayı sistemleri farkından ibaretti.
Not: Bu yazı ilk
kez 15.02.2004 tarihinde Radikal Gazetesinde aynı adla yayınlanmış olan yazımın
elden geçirilmiş halidir.
Kaynaklar:
Mahfi Eğilmez, Hitit Ekonomisi, Ege Yayınları, İstanbul,
2005.
Erkan Ildız, Eski Çağda Bankacılık ve Bankerlik, Türkiye
Bankalar Birliği yayını, İstanbul, 2013.
Para konusunda
Paradan Para Kaybetme Dönemi 12 Şubat 2024Parayı Kim Yaratıyor? 4 Haziran 2021Ekonomideki İllüzyonlar8 Temmuz 2020Para Basmanın Sonuçları10 Haziran 202043 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.