Türkiye'de Hazine İçin Borçlanma Limiti Var mı?
Borç Tavanı
ABD’de Hazine borç stoku için
konulan limite borç tavanı deniyor. Amerikan Anayasası’na göre Hazine’nin borçlanmasına
izin verme yetkisi Kongre’ye ait bulunuyor. 1776’dan 1917’ye kadar Hazine’nin
yapacağı bütün borçlanmalar için tek tek Kongre’den yasa geçiriliyordu. I.
Dünya Savaşı’nın gerektirdiği harcamaların karşılanabilmesi amacıyla daha esnek
bir sistem arayışı sonucu 1917 yılında Kongre borçlanma için bir tavan
belirledi ve bu tavana ulaşılıncaya kadar yapılacak borçlanmalar için Kongre,
Hazine’ye onay vermiş oldu. 1941 yılında çıkarılan Kamu Borçlanması Yasası
gereğince söz konusu tavana ulaşıldıktan sonra bu tavanın artırılması için
yeniden Kongre’den yasa geçirilerek izin alınması gerekiyor. Eğer izin
alınamazsa ve acil durumlar için ayrılan fonlar da tükenirse bu durumda kamu
çalışanlarından acil işlerde çalışanlar dışındakiler işten çıkarılıyor ve
ABD’de devlet faaliyetlerinin önemli bir bölümü duruyor. 16 Mart 2017
itibariyle söz konusu tavana ulaşıldı ve Kongre henüz tavanın artırılması
yönünde karar vermemiş durumda. ABD’de devlet hizmetleri, bugün itibariyle acil
durumlar için ayrılan fonlarla yönetiliyor. Bir süre sonra tavan yükseltilmezse
devlette birçok faaliyet tatil edilecek.
Türkiye’de Borçlanma Limiti
Fazla bilinen bir şey olmasa da
Türkiye’de de benzer bir sistem var. Buna borç tavanı demek yanlış olur çünkü
ABD’deki gibi borç stokunun ulaşabileceği limit belirlenmiyor. Onun yerine
Hazine’nin her yıl yapabileceği borçlanmanın limiti belirleniyor. O nedenle
buna borç tavanı yerine borçlanma limiti demek daha doğru olur.[i]
4749 Sayılı Kamu Finansmanı ve
Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un Borçlanma, İkraz ve Garanti Limiti
başlıklı 5. maddesi şöyle:
Madde 5 –
Malî yıl içinde
1 inci Maddede belirtilen ilkeler ve malî sürdürülebilirlik de dikkate alınarak
yılı bütçe kanununda belirtilen başlangıç ödenekleri toplamı ile tahmin edilen
gelirler arasındaki fark miktarı kadar net borç kullanımı yapılabilir.
Bu maddeye göre Hazine, her yıl
bütçe kanununda yer alan başlangıç ödenekleri toplamı ile yine bütçe kanununda
tahmin edilen gelirler arasındaki fark kadar net borç kullanımı yapabilir. Aynı
kanunun tanımlar başlıklı üçüncü maddesinde net borç kullanımı şöyle
tanımlanıyor: “Net borç kullanımı: Yıl
içinde yapılan iç ve dış borçlanmalardan yıl içinde vadesi gelen anapara
ödemelerinin düşülmesi ile elde edilen tutarı ifade eder.”
Şimdi bu düzenlemeleri birer
denkleme dönüştürmeye çalışalım:
Borçlanma Limiti = Cari yıl bütçe
kanunundaki başlangıç ödenekleri – Cari yıl bütçe kanununda tahmin edilen
gelirler
Net Borç Kullanımı = Cari yıl
içinde yapılan iç ve dış borçlanmalar – Cari yıl içinde vadesi gelen borç
anapara ödemeleri
Borç Limiti Uygulama
Örneği: 2017 yılı Bütçe Yasasındaki Durum
2017 yılı Bütçe Yasası’nın
Gider, Gelir, Finansman, Denge başlıklı birinci bölümünün ilk üç maddesinin
ilgili hükümleri şöyle:
Gider
Madde
1 – (1) Bu Kanuna bağlı (A) işaretli cetvellerde gösterildiği üzere,
10/12/1003 tarihli ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununa ekli;
a)
(I) sayılı cetvelde yer alan genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerine
634.176.488.900 Türk Lirası…ödenek verilmiştir.
Gelir
ve Finansman
Madde
2 – (1) Gelirler: Bu Kanuna bağlı (B) işaretli cetvellerde
gösterildiği üzere, 5018 sayılı Kanuna ekli;
a)
(I) sayılı cetvelde yer alan genel bütçenin gelirleri 586.696.152.000 Türk
Lirası…olarak tahmin edilmiştir.
Denge
Madde
3 – (I) 1’inci maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen
ödenekler toplamı ile 2’nci maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde yer alan
tahmini gelirler toplamı arasındaki fark, net borçlanma ile karşılanır.
Şimdi de bu maddelerde yer alan miktarları yukarıdaki
denklemimizde yerlerine koyalım:
Borçlanma Limiti = Cari yıl bütçe
kanunundaki başlangıç ödenekleri – Cari yıl bütçe kanununda tahmin edilen
gelirler
Borçlanma Limiti (2017) = 634.176.488.900 -
586.696.152.000 = 47.480.336.900
Demek ki Hazine’nin 2017 yılı
için borçlanma limiti yaklaşık 47,5 milyar TL imiş. Bu miktar artırılabilir mi?
4749 Sayılı Kamu Finansmanı ve
Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un 5. Maddesinin ikinci fıkrası bu
konuda şöyle bir düzenleme getiriyor:
Madde 5 –
(Değişik ikinci fıkra: 16/7/2008-5787/3 md.) Borçlanma
limiti değiştirilemez. Ancak borç yönetiminin ihtiyaçları ve gelişimi dikkate
alınarak, bu limit yıl içinde en fazla yüzde beş oranında artırılabilir. Bu
miktarın da yeterli olmadığı durumlarda, ilave yüzde beş oranında bir tutar,
ancak Müsteşarlığın görüşü ve Bakanın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu kararı
ile artırılabilir. Bütçenin denk olması durumunda da borçlanma, anapara
ödemesinin en fazla yüzde beşine kadar artırılabilir.
Buna göre borçlanma limitinin,
ilki Hazine’nin bağlı olduğu Bakanın, ikincisi ise Bakanlar Kurulu’nun
yetkisinde olmak üzere iki kez yüzde 5 oranında olmak üzer toplamda yüzde 10
oranında artırılma imkânı var.
Bu durumda bu artırma
imkânlarının da kullanılması halinde 2017 yılı için Hazine’nin borçlanma limiti
52,2 milyar TL’ye yükselmektedir.
Burada dikkat edilmesi
gereken bir ayrım var: Bizim her ay üzerinde yoğunlaşıp tartıştığımız
merkezi yönetim bütçesi ile genel bütçe aynı şey değil. Burada almamız gereken
bütçe büyüklükleri merkezi yönetim bütçesinin tamamı değil onun bir parçası
olan genel bütçe büyüklükleri. Bu ayrımı daha önceki bir yazımda ortaya
koymuştum:
Buna göre Türkiye’de kamu
kesimi bütçe açısından şöyle sınıflandırılıyor:
Burada konu ettiğimiz
borçlanma limiti hesaplamalarında dikkate alınması gereken grup yukarıdaki
tabloda Genel Yönetimin Merkezi Yönetim alt başlığı altında yer alan Genel
Bütçeli İdarelere ait bütçe büyüklükleridir. Zaten yukarıda verdiğimiz
denklemde yer alan sayılar da bu kapsamdaki sayılardır.
Bu açıklamayı yapmamın nedeni
2017 yılının ilk altı ayı için açıklanan 25,3 milyar TL tutarındaki bütçe
açığının merkezi yönetim bütçesine ait olmasındandır. Oysa bizim bu hesapta
dikkate almamız gereken genel bütçeye dâhil idareler bütçesinin (genel bütçe)
ilk altı aylık açığı 20,0 milyar TL’dir (Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat
Genel Müdürlüğü Genel Bütçe İstatistikleri https://www.muhasebat.gov.tr/content/genel-yonetim-mali-istatistik-detayi?tabId=1&pageId=5).
Öte yandan Hazine'nin Temmuz ayı Kamu Borç Yönetimi Raporundaki verilere bakarsak Hazine’nin ilk 6 ayda 46,5 milyar TL net borçlanma yaptığını
görüyoruz. Yukarıda yazdığımız net borçlanma denklemini bir kez daha
hatırlayalım:
Net Borç Kullanımı = Cari yıl
içinde yapılan iç ve dış borçlanmalar – Cari yıl içinde vadesi gelen borç
anapara ödemeleri
Şimdi bu denkleme Hazine’nin
ilk altı aydaki borçlanma ve ödemelerini yerleştirelim:
Net Borç Kullanımı = 91,3 – 44,8 = 46,5
Demek ki Hazine 2017 yılı
süresince yaklaşık 47,5 milyar TL açık vereceği tahmin edilen bütçe için ilk
altı ayda net 46,5 milyar TL’lik borçlanma yapmış (https://www.hazine.gov.tr/tr-TR/Istatistik-Sunum-Sayfasi?mid=59&cid=12&nm=167)
Bu durumda yılın ilk altı
ayındaki uygulamalar sonucunda yılın ikinci altı ayı için Hazine’ye yasanın
tanıdığı limit artırımları dahil (52,2 – 46,5 =) 5,7 milyar TL’lik borçlanma
hakkı kalmış görünüyor. Bu da bize yılsonuna kadar bu limitin içinde
kalınamayacağını ve Hazine’nin borçlanma yapabilmesi için yasa değişikliği
yapılmasının zorunlu olacağını gösteriyor.
Elde Kalan En Önemli Çapa
Kamu Mali Disiplini
Türkiye ekonomisinin bugün
elde kalan iki çapası bulunuyor: (1) Kamu mali disiplini (düşük bütçe açığı ve
onun sonucu olarak ortaya çıkan kamu borç yükünde gerileme). (2) Bankaların
sağlamlığı. Bu iki çapa da Türkiye’nin 2001 krizinden sonra bu iki alanda
başardığı yapısal reformların sonucudur.
Hükümet, son 7 – 8 ayda ekonomideki
ivme kaybını ve onun sonucu olarak ortaya çıkan büyümedeki düşüşü tersine
çevirmek ve işsizliği azaltmak için kamu harcamalarını artıran, vergileri
erteleyen ve kısmen de düşüren önlemleri uygulamaya koydu. Böylece bir yandan
yüksek faiz politikasıyla sıkı tutulan para politikasına, bütçe açıklarını
artıran gevşek maliye politikası eşlik etmeye başladı. Bunlar bir yandan
enflasyonu azdırmamak bir yandan da ekonomiyi canlandırmak için alınmış makul
önlemler gibi görünse de birbiriyle çelişen önlemler. Ekonomi politikasının iki
alt politikasının birbiriyle çelişmesinin nasıl sonuçlar doğuracağını orta –
uzun dönemde göreceğiz. Kamu mali disiplininin elde kaçırılmasına yol açacak
adımların bedelleri ise muhtemelen kısa dönemde vergi artışları ve/veya harcama
kısıntıları olarak karşımıza çıkacak.
[i] Bu düzenleme ilk kez, benim Hazine Müsteşarı, Zekeriya
Temizel’in de Maliye Bakanı olduğu 1997 yılında hazırlıkları yapılan 1998 Bütçe
Yasa Teklifine benim önerim ve Temizel’in onayı üzerine kondu ve o haliyle
yasalaştı. 2003 yılında bu düzenleme, o yıl çıkarılan Kamu Finansmanı ve Borç
Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’da yer aldı. Düzenleme, kamu
borçlanmasının ve dolayısıyla oradan giderek kamu harcamalarının ve
gelirlerinin disipline edilmesi yolundaki ilk mali kural niteliği taşıyor.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 2020166 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.
